Texts
Search a word in texts written in Nahuat and read it in context.
Searching only Ramírez, Naja Ni Genaro (2004) · All texts
40 occurrences · Clear
Ramírez, Naja Ni Genaro (2004)
40 occurrences
Kwak Naja Nichikitik
Ninesik tik Witzapan tik ne metzti chiknawi ipal ne shiwit 1933, ne ikunew Juana Ramírez wan Catarino Vásquez.
p. 4
Translation
Nutukay Genaro Ramírez Vásquez. Ninesik tik Witzapan tik ne metzti chiknawi ipal ne shiwit 1933, ne ikunew Juana Ramírez wan Catarino Vásquez. Nunan itekiw muchi pal ne kal, wan nuteku itekiw tik ne kojtan. Ne ume ipal Kushkatan.
My name is Genaro Ramirez Vasquez. I was born in Santo Domingo de Guzmán in September, 1933, the son of Juana Ramirez and Catarino Vasquez. My mother was a housewife, and my father worked in the fields. Both were from El Salvador.
Nunan itekiw muchi pal ne kal, wan nuteku itekiw tik ne kojtan.
p. 4
Translation
Nutukay Genaro Ramírez Vásquez. Ninesik tik Witzapan tik ne metzti chiknawi ipal ne shiwit 1933, ne ikunew Juana Ramírez wan Catarino Vásquez. Nunan itekiw muchi pal ne kal, wan nuteku itekiw tik ne kojtan. Ne ume ipal Kushkatan.
My name is Genaro Ramirez Vasquez. I was born in Santo Domingo de Guzmán in September, 1933, the son of Juana Ramirez and Catarino Vasquez. My mother was a housewife, and my father worked in the fields. Both were from El Salvador.
Nitamachtia Nawat
Kiunij panuk miak shiwit, wan kwak nikpiatuya 47 shiwit nitekitik tik ne Kalpuli.
p. 6
Translation
Kiunij panuk miak shiwit, wan kwak nikpiatuya 47 shiwit nitekitik tik ne Kalpuli. Né ninemik ume shiwit, wan ka tesu nechtashtawat yek, nikiski wan ninakak nitekiti tik ne kojtan.
Many years passed, and when I was 47 years old I worked for the Town Council. I was there for two years, but as it didn’t pay well, I left and went to work in the fields.
Né ninemik ume shiwit, wan ka tesu nechtashtawat yek, nikiski wan ninakak nitekiti tik ne kojtan.
p. 6
Translation
Kiunij panuk miak shiwit, wan kwak nikpiatuya 47 shiwit nitekitik tik ne Kalpuli. Né ninemik ume shiwit, wan ka tesu nechtashtawat yek, nikiski wan ninakak nitekiti tik ne kojtan.
Many years passed, and when I was 47 years old I worked for the Town Council. I was there for two years, but as it didn’t pay well, I left and went to work in the fields.
Niktaya ne tal pal niktuka ne mil, pal tik nukal muchi nupijpilawan wan nusiwaw te kiseliat mayan.
p. 6
Translation
Niktaya ne tal pal niktuka ne mil, pal tik nukal muchi nupijpilawan wan nusiwaw te kiseliat mayan. Kiunij panuk sujsul shijshiwit.
I worked the land and grew corn so that my children and wife wouldn’t go hungry. So the years went by.
Senpa nipejki niajsi ka ne tiupan San Antonio ne nitamachtia Nawataketza, tik ne kojtantechan San Ramón.
p. 6
Translation
Senpa nipejki niajsi ka ne tiupan San Antonio ne nitamachtia Nawataketza, tik ne kojtantechan San Ramón. Ne palej kimakaket chupi tumin pal kinmaka ne tajtakamet pal kikuat abono ipal ne mil, wan né kishtij chupi pal nechtashtawa pal nitamachtia Nawat tik ne kojtantechan.
Then I started going to San Antonio church, in San Ramón, where I taught Nawat language. The priest received money to distribute to the men to buy fertilizer for their fields, and from that he set aside a small amount to pay me for teaching Nawat there.
Ne palej kimakaket chupi tumin pal kinmaka ne tajtakamet pal kikuat abono ipal ne mil, wan né kishtij chupi pal nechtashtawa pal nitamachtia Nawat tik ne kojtantechan.
p. 6
Translation
Senpa nipejki niajsi ka ne tiupan San Antonio ne nitamachtia Nawataketza, tik ne kojtantechan San Ramón. Ne palej kimakaket chupi tumin pal kinmaka ne tajtakamet pal kikuat abono ipal ne mil, wan né kishtij chupi pal nechtashtawa pal nitamachtia Nawat tik ne kojtantechan.
Then I started going to San Antonio church, in San Ramón, where I taught Nawat language. The priest received money to distribute to the men to buy fertilizer for their fields, and from that he set aside a small amount to pay me for teaching Nawat there.
Nikpalewia Ne Nawataketzalis
Wan tik ne shiwit 1993, nipejki nitekiti iwan CONCULTURA.
p. 8
Translation
Achtu nitekitik iwan ne Asociación Coordinadora de Comunidades Indígenas de El Salvador (ACCIES). Wan tik ne shiwit 1993, nipejki nitekiti iwan CONCULTURA. Ashta tik ini shiwit nitekitiuk iwan.
First I worked for the Asociación Coordinadora de Comunidades Indigenas de El Salvador (ACCIES). And in 1993, I started working for CONCULTURA. I am still working for them now.
Ashta tik ini shiwit nitekitiuk iwan.
p. 8
Translation
Achtu nitekitik iwan ne Asociación Coordinadora de Comunidades Indígenas de El Salvador (ACCIES). Wan tik ne shiwit 1993, nipejki nitekiti iwan CONCULTURA. Ashta tik ini shiwit nitekitiuk iwan.
First I worked for the Asociación Coordinadora de Comunidades Indigenas de El Salvador (ACCIES). And in 1993, I started working for CONCULTURA. I am still working for them now.
Nitakwika Ipal Ne Tiut
Tik ne shiwit 1960, naja nishtunak niajsi tik ne Tiupan Katoliko.
p. 10
Translation
In 1960 I started attending the Catholic Church.
Né nechishmatijket ka naja niweli taketza Nawat ka tik ne tiupan ipal Santa Catarina Masawat nitakwikak se takwikalis ka ina “Melka Kwak Taja Tinejnemi, Tesu Musel Tinemi”, wan kikakik ne Palej.
p. 10
Translation
Né nechishmatijket ka naja niweli taketza Nawat ka tik ne tiupan ipal Santa Catarina Masawat nitakwikak se takwikalis ka ina “Melka Kwak Taja Tinejnemi, Tesu Musel Tinemi”, wan kikakik ne Palej. Kunij inak:
There it became known that I could speak Nawat, because at the church in Santa Catarina Masahuát I sang a hymn that goes “Though You Walk, You Are Not Alone”, and the priest heard it. Then he said:
Ken Nipejki Nitekiti Tik Ne Nawataketzalis
Ken Nipejki Nitekiti Tik Ne Nawataketzalis
p. 12
Translation
How I Started Working On Nawat
—Taja ne titakwikak ne takwikalis nian keman ka né tik ne tiupan Santa Catarina?
p. 12
Translation
“Are you the fellow who sang a song that time in the church in Santa Catarina?”
Kiunij nipejki nitekiti tik ne Nawataketzalis.
p. 12
Translation
Naja nikilwij ka kia niaw nipewa niwitz muchi ne dojdomingo pal nikinmachtia. Kiunij nipejki nitekiti tik ne Nawataketzalis.
I accepted and said I would come on Sundays to teach them. That is how I started working on Nawat.
Nemanha, tik ne shiwit 1987, nitekitik wan ASID ne nitekitik yey shiwit.
p. 12
Translation
Né nipanuk nitekiti iwan ne Kulalmumachtiani. Nemanha, tik ne shiwit 1987, nitekitik wan ASID ne nitekitik yey shiwit. Wan kwak nipejki nitekiti ka né, pejket ajsit ne ipal CONCULTURA pal nechilwiat su nikneki niaw tik se muputzuat miak tamachtianit ka kinekit mumachtiat Nawat.
I went on working for the Students’ Circle. Then, in 1987, I worked for ASID for three years. And when I started working there, the people from CONCULTURA came and invited me to a meeting of a number of professors who wanted to study Nawat.
Wan kwak nipejki nitekiti ka né, pejket ajsit ne ipal CONCULTURA pal nechilwiat su nikneki niaw tik se muputzuat miak tamachtianit ka kinekit mumachtiat Nawat.
p. 12
Translation
Né nipanuk nitekiti iwan ne Kulalmumachtiani. Nemanha, tik ne shiwit 1987, nitekitik wan ASID ne nitekitik yey shiwit. Wan kwak nipejki nitekiti ka né, pejket ajsit ne ipal CONCULTURA pal nechilwiat su nikneki niaw tik se muputzuat miak tamachtianit ka kinekit mumachtiat Nawat.
I went on working for the Students’ Circle. Then, in 1987, I worked for ASID for three years. And when I started working there, the people from CONCULTURA came and invited me to a meeting of a number of professors who wanted to study Nawat.
Ken Nikwikatuk Ne Nawataketzalis Ka Miak Tal
Yajika, tik ne nawi shiwit musemputzuat, nechilwijket ka yawit nechmakat nutekiw tik ne Chankultura.
p. 14
Translation
So after four years of meetings Iwas offered a job at the House of Culture.
Tik ne kenka shiwit niajki ka Honduras; tik ne shiwit 1993 niajki ka Meshikal (ninemik tik ne Estado Campeche); tik ne shiwit 1994 niajki ka Kojtemalan (nikwikak kukunet mijtutianit ipal ne Tenpitzak); tik ne shiwit chiknawi makwil niajki senpa ka Meshikal (ninemik tik ne Provinsiaj Tlashkala, ne timunamijket iwan tawawatianit tik taketzalis Metzali); wan tik ne shiwit 2000 niajki ka Paraway.
p. 14
Translation
That year I went to Honduras; in 1993 I went to Mexico (I was in the state of Campeche); in 1994 I went to Guatemala (I accompanied a junior Tempisque dance group); in 1995 I went to Mexico again (I was in the province of Tlashkala, where we met native-language-speaking craftsmen); and in 2000 I went to Paraguay.
Kiunij Nemi Katka Ne Tutechan
Ne techanchanejket tesu welituyat taketzat tik Español, nan welit katka tawawasuat nan amataketzat.
p. 16
Translation
Ne techanchanejket tesu welituyat taketzat tik Español, nan welit katka tawawasuat nan amataketzat. Yajika, kwak ajsiket ne takamet istak, yejemet tesu kimatit tay inat ne takamet wan ne siwatket.
The inhabitants couldn’t speak Spanish, and they didn’t know how to read and write. So when the white men came, they didn’t understand what the men and women were saying.
Ne Tiut Apan
Tik muaw nemi chakalin, michin, tekwisij, sipakti; tejtet, ashal, pulul, pial ipal ne tal; wan muchi tay taja tikpia muchi timunekit.
p. 26
Translation
Tik muaw nemi chakalin, michin, tekwisij, sipakti; tejtet, ashal, pulul, pial ipal ne tal; wan muchi tay taja tikpia muchi timunekit. Yajika padiush Tiut Apan.
In your waters live shrimp, fish, crabs and salamanders; stones, sand, mud, and creatures of the earth; and all the things you have are everything that we need. For this we thank you, God of the River!
Ne Teku Sinti
Teku Sinti, timetztajtanit ma te keman shitechajkawa tik tukal, ka su taja tesu tinemi tik tukal kunij tiawit tikseliat mayan.
p. 28
Translation
Father Corn, we ask you never to abandon us in our home, for if you are absent from our home we shall endure hunger.
Tunan Tal
Mupanpa naja niwelik nikchiwa muchi tay niwelik tik ne tunal, ninemik wejwey takapiltzin, nechmunekiket pal nitekitik iwanmet.
p. 32
Translation
Padiush, Nan Tal, ka taja tikitak kwak ninesik, tikitak kwak nipejki niweya, kwak nimuchiwki takat. Mupanpa naja niwelik nikchiwa muchi tay niwelik tik ne tunal, ninemik wejwey takapiltzin, nechmunekiket pal nitekitik iwanmet. Panu sujsul tunal wan nimuchiwki chulet, kunij teya akaj nechneki kwak nikukuya, maya nuiknuwan, kenhayuk nechnekit pero ajsi keman teya akaj nechneki, nan nuiknuwan, ajsi se tunal ka naja nimiki, kunij nan nusiwaw nan nupilawan nechnekit, yawit nechmimat ken kimimat ne kupajsul tik ne kupajsultal, maya taja, Tunan Tal, ashta kwak timikit titechneki ka kunij tiktapua mumajmajkul pal titechnamiki. Yajika timetzilwitiat padiush, Tunan Tal!
Thank you, Mother Earth, because you saw when I was born, you saw when I began to grow, when I became an adult. Thanks to you I was able to do everything I did today, I had a long youth, I was needed for work. After many days I grew old, then nobody wants me when I am ill, only my brothers, they still love me but the day will come when nobody wants me, not even my brothers, the day will come when I die, then not even my wife and my children will want me, they will throw me out as they throw out rubbish, only you, Mother Earth, want us even when we die, for then you open your arms to receive us. For that I thank you, Mother Earth!
Panu sujsul tunal wan nimuchiwki chulet, kunij teya akaj nechneki kwak nikukuya, maya nuiknuwan, kenhayuk nechnekit pero ajsi keman teya akaj nechneki, nan nuiknuwan, ajsi se tunal ka naja nimiki, kunij nan nusiwaw nan nupilawan nechnekit, yawit nechmimat ken kimimat ne kupajsul tik ne kupajsultal, maya taja, Tunan Tal, ashta kwak timikit titechneki ka kunij tiktapua mumajmajkul pal titechnamiki.
p. 32
Translation
Padiush, Nan Tal, ka taja tikitak kwak ninesik, tikitak kwak nipejki niweya, kwak nimuchiwki takat. Mupanpa naja niwelik nikchiwa muchi tay niwelik tik ne tunal, ninemik wejwey takapiltzin, nechmunekiket pal nitekitik iwanmet. Panu sujsul tunal wan nimuchiwki chulet, kunij teya akaj nechneki kwak nikukuya, maya nuiknuwan, kenhayuk nechnekit pero ajsi keman teya akaj nechneki, nan nuiknuwan, ajsi se tunal ka naja nimiki, kunij nan nusiwaw nan nupilawan nechnekit, yawit nechmimat ken kimimat ne kupajsul tik ne kupajsultal, maya taja, Tunan Tal, ashta kwak timikit titechneki ka kunij tiktapua mumajmajkul pal titechnamiki. Yajika timetzilwitiat padiush, Tunan Tal!
Thank you, Mother Earth, because you saw when I was born, you saw when I began to grow, when I became an adult. Thanks to you I was able to do everything I did today, I had a long youth, I was needed for work. After many days I grew old, then nobody wants me when I am ill, only my brothers, they still love me but the day will come when nobody wants me, not even my brothers, the day will come when I die, then not even my wife and my children will want me, they will throw me out as they throw out rubbish, only you, Mother Earth, want us even when we die, for then you open your arms to receive us. For that I thank you, Mother Earth!
Kiunij tami ne tay muilwia muchi tay techmakatuk ne Tiut tik ini tal.
p. 32
Translation
Thus concludes what we say to everything that God has given us on this earth.
Ne Takat Brujoj
Tik nutechan nemituya se takat itukay Agapito.
p. 34
Translation
In my village there was a man called Agapito.
Ne Tutut
Ka su te kichiwa kiunij, ne tutuchin te keman patani, maya kichia ne takwal tik ishumul.
p. 40
Translation
Yajika inan achtu kitakwaltia. Wan kwak kita ka ne tutuchin welia patani, kunij kichiwa ka kiselia mayan, pal pewa patani. Ka su te kichiwa kiunij, ne tutuchin te keman patani, maya kichia ne takwal tik ishumul.
So first the mother feeds it, and when it sees that the baby bird is already able to fly, it makes it go hungry so that it will start to fly. Because if it doesn’t do that, the baby bird will never fly, it will just wait for food in its nest.
Itzinu Se Tepechin
Iwan ini naja niawa nikan kan tisennemit, maka shikelkawa, tiltik, nimetzwika tik nuyulu.
p. 42
Translation
And with this my song ends here where we meet, don’t forget, dark one, I carry you in my heart.
Ini Nutechan Witzapan
Tik ne nutechan ninestuk.
p. 44
Translation
Ini nutechan Witzapan. Tik ne nutechan ninestuk. Nin kan munutza ne Nawat ka nemia pal muelkawa.
This is my village, Witzapan. In my village I was born. Here is spoken Nawat, which has nearly been forgotten.
Tik nutechan muchiwat kujkumit, kumal pal tiknamakat, iwan tikuat tutakwal wan uksejseyuk ipal titakwat.
p. 44
Translation
In my village we make pottery, kumals are for sale, and we come to buy our food and other things too.
Sources and licenses
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adapted by nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adapted by nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).