Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
20 ocurrencias en 5 textos · Borrar
Tajtaketza pal Ijtzalku2Naja Ni Genaro1Achtu Taksalis3Timumachtikan!9El Pipil de la Región de los Itzalcos5
King, Tajtaketza pal Ijtzalku (2012)
2 ocurrencias
Capítulo 1
Tawial tiu-tiktukat yey almun: makwil taria.
p. 18
Capítulo 52
Asu tiweliskia tikilia asu metzmaka makwil imey pual pesos, weli witz, iwan tiu-tiktemuat ken tikchat ka mawiltia uni pale.
p. 142
Ramírez, Naja Ni Genaro (2004)
1 ocurrencia
Ken Nikwikatuk Ne Nawataketzalis Ka Miak Tal
Tik ne kenka shiwit niajki ka Honduras; tik ne shiwit 1993 niajki ka Meshikal (ninemik tik ne Estado Campeche); tik ne shiwit 1994 niajki ka Kojtemalan (nikwikak kukunet mijtutianit ipal ne Tenpitzak); tik ne shiwit chiknawi makwil niajki senpa ka Meshikal (ninemik tik ne Provinsiaj Tlashkala, ne timunamijket iwan tawawatianit tik taketzalis Metzali); wan tik ne shiwit 2000 niajki ka Paraway.
p. 14
Traducción
Ese año fui a Honduras; en 1993 fui a México (estuve en el Estado de Campeche); en 1994 fui a Guatemala (llevé niños bailarines del Tempisque); en 1995 fui otra vez a México (estuve en la provincia de Tlashkala, donde nos reunimos con artesanos en la lengua indígena); y en el 2000 fui a Paraguay.
Cárcamo et al., Achtu Taksalis (2023)
3 ocurrencias
Tamachtilis 4: Tiawikan ka tiankis!
Semaya tinejnemit makwil cuadraj kan kalaki ne tunal wan ume ka ajkuik.
Tamachtilis 10. Tay tikchiwat mujmusta
Melka nisa peyna, ka nawi horaj, nimuketza makwil horaj.
Tamachtilis 11. Nimetzmaka awakat.
Shikwi ne makwil imey elut.
King, Timumachtikan! (2011)
9 ocurrencias
4 Tay tikneki?
Yey awakat, nawi pula wan makwil tumat.
p. 28
Traducción
Tres aguacates, cuatro plátanos y cinco tomates.
7 Tay horaj timuketza?
Tay horaj timuketza ka tapuyawa? — Nimuketza makwil horaj o makwil horaj wan tajku.
p. 35
Traducción
¿A qué hora te levantas por la mañana? — Me levanto a las cinco o a las cinco y media.
Tay horaj timukwepa ka teutak? — Nimukwepa makwil o chikwasen horaj.
p. 35
Traducción
¿A qué hora regresas por la tarde? — Regreso a las cinco o las seis.
28 Keman tiaw timukwepa?
— Ken senpa, niaw nimuketza kwak tanesi: makwil horaj, anka makwil wan tajku.
p. 92
Traducción
— Como siempre me levantaré al amanecer: a las cinco, tal vez las cinco y media.
34 Tay tikchijki?
— Naja nikuchki hasta makwil horaj, nimuketzki wan nikmanki ne takwal.
p. 105
Traducción
— Naja nikuchki hasta makwil horaj, nimuketzki wan nikmanki ne takwal. Kwakuni niajki ichan nunan. Titajtaketzket chiupi, wan tiajket ka tiankis tikuat takwal. Kwak tamik, timukwepket.
— Yo dormí hasta las cinco, me levanté e hice la comida. Entonces fui a casa de mi madre. Platicamos un poco, y fuimos al mercado a comprar comida. Después, regresamos.
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
5 ocurrencias
p. 47 · Nahuizalco
Makwil chikiwit.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
Cinco canastos
Makwil tzutzukul.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
Cinco cántaros
p. 48 · Nahuizalco
Taja tikpia makwil shunpe.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Tú tienes cinco sombreros
p. 52 · Nahuizalco
Makwil takamet.
p. 52 · Nahuizalco
p. 75 · Nahuizalco
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania.
p. 75 · Nahuizalco
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).