Nahuat

Textos

Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.

Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene

44 ocurrencias en 5 textos · Borrar

Tajtaketza pal Ijtzalku17Achtu Taksalis8Timumachtikan!11El Pipil de la Región de los Itzalcos3The Pipil Language of El Salvador5

King, Tajtaketza pal Ijtzalku (2012)

17 ocurrencias

Capítulo 1

  • Tiktukat ne et chiltiket, istaket, ne et kutiltiket, tawial pushawa, tawial tepitin, tawial istak...

    p. 18

  • Ashkan tiu-talkwit chikwasen shikiwit istaket, chikwasen shikiwit chiltiket; ashkan ne et kutiltiket.

    p. 19

Capítulo 2

  • Nemi miak kwajkwawit kichat intakil, ken ne chiltik tzaput, muyutzaput, sinkuya, patach, chulu istak, chulumui, chilimuyu, ichkashukut, durasnu, lala, lima, tzuntzaput...

    p. 21 · Ver en el diccionario: chiltik

  • Ne chil muiseki ijtik se kumal pal uksi.

    p. 23 · Ver en el diccionario: chil

  • Yaja ne iayu ne chil pal titakwat ajwiak.

    p. 23 · Ver en el diccionario: chil

Ver las 15 oraciones

Cárcamo et al., Achtu Taksalis (2023)

8 ocurrencias

Tamachtilis 12. Tinechmaka

  • Nikneki tumat pal nikchiwa chilmul!

    Ver en el diccionario: chilmul

Tamachtilis 13. Kaj kichiwa chilmul?

  • Nikneki nikwa chilmul.

    Ver en el diccionario: chilmul

  • Kaj weli kichiwa ne chilmul?

    Ver en el diccionario: chilmul

  • Wan musiwaw nechmaka chilmul?

    Ver en el diccionario: chilmul

  • Yaja metzmaka chilmul.

    Ver en el diccionario: chilmul

Ver las 7 oraciones

King, Timumachtikan! (2011)

11 ocurrencias

3 Ini ne tamachtiani

  • Uni se chil.

    p. 24 · Ver en el diccionario: chil

    Traducción

    Te. Uni se chil.

    No. Eso es un chile.

13 Chilkwachtzin

  • Nunoya, ina Chilkwachtzin, wejweyak ne mumajmajkul!

    p. 53

    Traducción

    Abuela, dice Caperucita Roja, ¡qué largos son sus brazos!

  • Nunoya, sujsul patawak ne muten! ina Chilkwachtzin.

    p. 53

    Traducción

    Abuela, ¡qué ancha es su boca! dice Caperucita Roja.

24 Tik ne tiankis (1)

  • Ini tay yawi kikua: awakat, chil, pula wan cafe.

    p. 81 · Ver en el diccionario: chil

    Traducción

    Paula yawi ka tiankis kikua takwal ken mujmusta. Yaja kimatiaya tay muneki, wan kipiaya ne itumin pal kitashtawia. Ini tay yawi kikua: awakat, chil, pula wan cafe. Te muneki et wan tumat ika ka ichan nemia. Nusan kipiaya tejteksisti ika yaja kipia se tijlan.

    Paula se va al mercado a comprar comida como todos los días. Ella ya sabe qué necesita, y ya tiene su dinero para pagarlo. Esto es lo que va a comprar: aguacates, chiles, plátanos y café. No necesita frijoles y tomates porque en casa ya hay. También ya tiene huevos ya que ella tiene una gallina.

  • Kinekiuk ne chil wan ne cafe.

    p. 81 · Ver en el diccionario: chil

    Traducción

    Paula kitashtawia ne tanamakani. Kinekiuk ne chil wan ne cafe. Yawia kitemua...

    Paula le paga a la vendedora. Todavía falta el chile y el café. Ya va a buscarlo...

Ver las 10 oraciones

Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)

3 ocurrencias

p. 52 · Nahuizalco

  • Chiltik ne tzaput?

    p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: chiltik

    Traducción

    Son colorados los zapotes?

p. 73 · Nahuizalco

  • Yaja ina: Ne nukukutu kipia ijish sajtik, iyak pitzawak iwan melawak, itenshipal chiltik, ishtzuntzunyu sajtik iwan kwekwelnaj; tujtumawak kajkamak, iten chikitik iwan kechkuyu pitzawak.

    p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: chiltik

    Traducción

    Julia kipia se kukutuchin yankwik kenha ne nupal. Yaja ina: Ne nukukutu kipia ijish sajtik, iyak pitzawak iwan melawak, itenshipal chiltik, ishtzuntzunyu sajtik iwan kwekwelnaj; tujtumawak kajkamak, iten chikitik iwan kechkuyu pitzawak.

    Julia tiene una muñequita nueva como la mía. Ella dice: Mi muñeca tiene ojos negros, nariz delgada y recta, labios rojos, pestañas negras y crespas; gordos carrillos, boca pequeña y pescuezo delgado.

p. 75 · Nahuizalco

  • Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).

    p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: chiltik

    Traducción

    Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).

    Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.

Campbell, The Pipil Language of El Salvador (1985)

5 ocurrencias

El Nanahuatzin · Cuisnahuat, 1976

  • Kilwijket ma kimawalti chil.

    El Nanahuatzin · Cuisnahuat, 1976 · Ver en el diccionario: chil

    Traducción

    Le dijeron que le untara chile.

  • Pero kenemej nikmakak chil, teya su welik.

    El Nanahuatzin · Cuisnahuat, 1976 · Ver en el diccionario: chil

    Traducción

    “Pero desde que le unté chile, ya no ha podido.”

Los Huracaneros · Santo Domingo de Guzmán, 1975

  • En aquel tiempo witzet urakaneros tik se techan de nombre Chiltiupan.

    Los Huracaneros · Santo Domingo de Guzmán, 1975

    Traducción

    En aquellos tiempos, venían los huracaneros de un pueblo que se llamaba Chilteopan.

  • Keman inat yejemet ka yawi panu urakan, segun yejemet inat ka tik ne ejekat panu ne witzet hombres wan siwatket al aire con tal de que witzet kwikat elut pal yejemet kiwikat, kunij ne mijmil nakak bien quebrado, bien aplastado, varias mazorcas desfigurado en un aspecto de como buba, yajane mazorcas kwikat ne Chiltiupanekos sekun nutatanoy wan nu noyaj kichiwket kontar.

    Los Huracaneros · Santo Domingo de Guzmán, 1975

    Traducción

    Cuando decían que habría una gran tormenta, según dicen, en el viento que pasaba venían hombres y mujeres; en el viento venían a llevarse mazorcas para comer. Así es que las milpas quedaban todas quebradas, bien aplastadas, con varias mazorcas tan desfiguradas que parecían bubas. Esas eran las mazorcas que se llevaban los chilteopanecos, según mi abuelo y mi abuela.

  • Yajika neurakaneros witzet de Chiltiupan, witzet kwikat elut pal kikwa, pero kunij muchiwket jregar por ke kimiktijket se siwapil wan kikwajket.

    Los Huracaneros · Santo Domingo de Guzmán, 1975

    Traducción

    Así es que, los “huracaneros” en realidad vienen de Chilteopan; vienen a llevarse las mazorcas para comer. Pero se fregaron, porque habían matado a una muchacha y se la habían comido.

Fuentes y licencias

  • Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
  • Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
  • Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
  • King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
  • Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
  • Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).