Nahuat

Textos

Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.

Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene

Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos

21 ocurrencias · Borrar

Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)

21 ocurrencias

p. 52 · Nahuizalco

  • Eej nutajtzin ijki nemi.

    p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, lo son.

  • Eej nutajtzin, ne nemi.

    p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, allí están.

p. 53 · Nahuizalco

  • Eej nutajtzin, eej nemi.

    p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, sí está.

  • Eej, nutajtzin, nemi.

    p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, sí está.

  • Eej nutajtzin, nikneki niyaw.

    p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, me quiero ir.

p. 55 · Nahuizalco

  • Eej, nutajtzin, eej kipiat.

    p. 55 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, sí tienen.

  • Eej, nutajtzin, eej nemi.

    p. 55 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, sí están.

p. 57 · Nahuizalco

  • Ma' shikuchi saya, ka patak kuchi kitalia etek ne iweyka iwan tachulejtia nemanha ka ini panu kicha.

    p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: etek

    Traducción

    No duermas mucho, que el mucho dormir pone pesado el cuerpo y envejece pronto al que esto pasa haciendo.

p. 59 · Nahuizalco

  • Eej, nikinhita.

    p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    —Sí, las estoy viendo.

p. 61 · Nahuizalco

  • Eej, nikita ninemi.

    p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    —Sí, lo estoy viendo.

p. 64 · Nahuizalco

  • Eej, nutajtzin, uni naja.

    p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, señor, ese soy yo.

p. 66 · Nahuizalco

  • Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).

    p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.

p. 70 · Nahuizalco

  • Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat.

    p. 70 · Nahuizalco

    Traducción

    Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.

    La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.

p. 73 · Nahuizalco

  • Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.

    p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: et

    Traducción

    Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.

    Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.

p. 74 · Nahuizalco

  • Ka kineki mumachtia sema kineki mutalia cuidado ma mukwepa panu miyak veces yajaya tekit pal kiuni naka tik tutzuntekun; kelia yek ken muita tik amat, mupewaltia ne kipiat sesan ijpak, eyupan ka ne ume, ka yey iwan kiuni ka nemit cunfurme ka mumachtiaya.

    p. 74 · Nahuizalco

    Traducción

    El que quiera aprenderlo, sólo necesita poner cuidado y repasar bien muchas veces una misma lección, a fin de que se quede en la memoria; siendo mejor, como se ve en el texto, principiar por las que tienen una sola voz, después por las de dos, de tres y así sucesivamente, según el aprovechamiento obtenido.

  • Kenhaya muchaskia iwan ne a, ne c, ne e, ne i, ne o, ne t, iwan ne u, kwak kwikat se (') ka ichikitan ka ajku.

    p. 74 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: e

    Traducción

    Lo mismo ha de hacerse con la a. la c. la e. la i. la o. la t. y la u. cuando llevan una (') al lado superior derecho.

p. 75 · Nahuizalco

  • Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania.

    p. 75 · Nahuizalco

    Traducción

    Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).

    Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.

  • Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat.

    p. 75 · Nahuizalco

    Traducción

    Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).

    Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.

Fuentes y licencias

  • Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
  • Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
  • Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
  • King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
  • Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
  • Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).