Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en King, Timumachtikan! (2011) · Todos los textos
80 ocurrencias · Borrar
King, Timumachtikan! (2011)
80 ocurrencias
7 Tay horaj timuketza?
Tay horaj tikuchi ka tayua? — Nitakwa chikwey horaj wan nimuteka chiknawi horaj, pal nimuketza peyna.
p. 35
Traducción
¿A qué hora te duermes por la noche? — Como a las ocho y me acuesto a las nueve, para levantarme temprano.
9 Tay tikchiwa?
Mukwepa tajkutunal pal takwa.
p. 41
Traducción
Regresa a mediodía para comer.
11 Shisa!
Ne inan kinutza pal muketza.
p. 46
Traducción
Ne siwapiltzin isa peyna ka tapuyawa. Ne inan kinutza pal muketza. Yaja ina: “Shisa! Shimuketza!”
La niña despierta temprano por la mañana. Su madre la llama para que se levante. Ella dice: “¡Despertá! ¡Levantate!”
13 Chilkwachtzin
Yejemet wejwey pal nimetzkaki yek, nuishwiu!
p. 53
Traducción
¡Son grandes para que te oiga bien, nieta mía!
Nusan wejwey pal nimetzita yek! ina ne kuyut.
p. 53
Traducción
También son grandes para te vea bien! dice el coyote.
Wejweyak pal nimetznapalua yek! ina ne kuyut.
p. 53
Traducción
Wejweyak pal nimetznapalua yek! ina ne kuyut. Shiwi ka nikan pal nimetznapalua!
Ellos son largos para que te abrace bien, dice el coyote. ¡Vení acá para que te abrace!
Shiwi ka nikan pal nimetznapalua!
p. 53
Traducción
Wejweyak pal nimetznapalua yek! ina ne kuyut. Shiwi ka nikan pal nimetznapalua!
Ellos son largos para que te abrace bien, dice el coyote. ¡Vení acá para que te abrace!
Kia, ne nuten patawak pal naja nimetzkwa!
p. 53
Traducción
Sí, mi boca es ancha para que yo te coma!
20 Shu shikua se amatzin!
Shikishti muchi tik ne mukustalchin pal tiktemuat ne muamatzin.
p. 70
Traducción
Saca todo de tu mochila para que busquemos tu cuaderno.
Ashkan shiktali muchi ijpak ini mesaj, pal naja nitachia...
p. 70
Traducción
Ashkan shiktali muchi ijpak ini mesaj, pal naja nitachia... Nikita ka inte nemi nikan.
Ahora pon todo encima de esta mesa, para que yo vea... Veo que no está aquí.
Timuneki se amatzin pal titajkwilua tik ne tamachtiluyan.
p. 70
Traducción
Timuneki se amatzin pal titajkwilua tik ne tamachtiluyan. Shu shikua se!
Necesitas un cuaderno para escribir en la escuela. Ve a comprar uno.
22 Tiwitz nuwan?
Nemi pal ninaka iwan.
p. 76
Traducción
Ka ne nuikaw nemi nuchan. Nemi pal ninaka iwan.
Porque está mi hermanito en casa. Tengo que quedarme con él.
23 Kanka yawi?
Ika nemi pal tajkwilua.
p. 79
Traducción
Ika nemi pal tajkwilua. Ashan te weli tajkwilua ika te kiajsi ne iamatzin. Kitemua kitemua wan te kiajsi.
Porque tiene que escribir en su cuaderno. Ahora no puede escribir porque no encuentra su lápiz. Busca y busca pero no lo encuentra.
24 Tik ne tiankis (1)
Yaja kimatiaya tay muneki, wan kipiaya ne itumin pal kitashtawia.
p. 81
Traducción
Paula yawi ka tiankis kikua takwal ken mujmusta. Yaja kimatiaya tay muneki, wan kipiaya ne itumin pal kitashtawia. Ini tay yawi kikua: awakat, chil, pula wan cafe. Te muneki et wan tumat ika ka ichan nemia. Nusan kipiaya tejteksisti ika yaja kipia se tijlan.
Paula se va al mercado a comprar comida como todos los días. Ella ya sabe qué necesita, y ya tiene su dinero para pagarlo. Esto es lo que va a comprar: aguacates, chiles, plátanos y café. No necesita frijoles y tomates porque en casa ya hay. También ya tiene huevos ya que ella tiene una gallina.
25 Tik ne tiankis (2)
Ashan nemi pal tamana.
p. 84
26 Tik ne shajkal
Ne tijtijlan wan ne kujkuyamet nemit pal tikwat.
p. 86
Traducción
— Te. Ne tijtijlan wan ne kujkuyamet nemit pal tikwat. Ne tujtuchti kenha. Ne tijtijlan nusan tamakat tejteksisti pal tikwat wan pal tiknamakat. Ne pejpelu tajpiat ne shajkal.
— No. Las gallinas y los verdos están para comer. Los conejos lo mismo. Las gallinas también dan huevos para comer y para vender. Los perros sólo vigilan el rancho.
Ne tijtijlan nusan tamakat tejteksisti pal tikwat wan pal tiknamakat.
p. 86
Traducción
— Te. Ne tijtijlan wan ne kujkuyamet nemit pal tikwat. Ne tujtuchti kenha. Ne tijtijlan nusan tamakat tejteksisti pal tikwat wan pal tiknamakat. Ne pejpelu tajpiat ne shajkal.
— No. Las gallinas y los verdos están para comer. Los conejos lo mismo. Las gallinas también dan huevos para comer y para vender. Los perros sólo vigilan el rancho.
28 Keman tiaw timukwepa?
— Tay horaj tiaw timuketza pal tiaw titekiti?
p. 92
Traducción
— ¿A qué hora te vas a levantar para irte a trabajar?
29 Tiweli tiaw tiktajtanilia
— Pal niktajtanilia keman yawit welit witzet ne nukunpawan pal timawiltiat ka nuchan.
p. 94
Traducción
— Para preguntarle cuándo podran venir mis amigos para que juguemos en mi casa.
30 Chilkwachtzin wan ne kuyut
— Su tikneki, niweli niwitz muwan pal nimetzpalewia.
p. 95
Traducción
— Si querés, puedo venir contigo para ayudarte.
32 Ume takwikalis
ka nemia pal muelkawa.
p. 101
Traducción
que está a punto de olvidarse.
kumal pal tiknamakat,
p. 101
Traducción
comales para vender,
pal nikelnamiki nutechan
p. 101
Traducción
para no olvidar mi pueblo
33 Sujsul nipakiskia
— Nusan muchiwat kujkumal pal tiknamakat.
p. 103
Traducción
— Nusan muchiwat kujkumal pal tiknamakat. Iwan ne tumin tiwelit tikuat takwal wan tiwelit tikchiwat uksejse kumal.
— También se hacen comales para vender. Con el dinero podemos comprar comida y hacer más comales.
— Te, ika nemit pal musajsakat ne kujkumal ka ukse techan pal tiknamakat, wan chiupi tumin naka pal muchi titakwat tik ne kal.
p. 103
Traducción
— No, porque hay que llevar los comales a otro pueblo para venderlos, y queda poco dinero para que todos en casa coman.
Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil.
p. 103
Traducción
— Kia, ne takamet te kichiwat. Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil. Ijkiuni muchiwa katka tik tutechan. Teuk mupatatuk sujsul.
— Así es, los hombres no hacen. Cuando una mujer no tiene marido, puede hacer comales para tener dinero para que puedan comer ella y sus hijos, porque las mujeres no trabajan en la milpa. Así se hacía antes en nuestro pueblo; todavía no ha cambiado mucho.
— Nikmati, wan yajika naja niknekiskia nimumachtia yek ne Nawataketzalis wan nisentekiti anmuwan pal tikpalewiat ne yektzin taketzalis ipal ne anmutechan, pal te keman muelkawa.
p. 103
Traducción
— Yo sé, y por eso yo quisiera aprender bien la lengua náhuat y trabajar con ustedes para que apoyemos la hermosa lengua de su pueblo, para que nunca se olvide.
35 Te niajki nitekiti
Yaja walaj pal kita su ninemi yek, ika kimatki ka te niajsik nitekiti.
p. 107
Traducción
Ijkiuni nipanuk hasta ne teutak. Kwakuni ajsik ka nuchan se nukunpa. Yaja walaj pal kita su ninemi yek, ika kimatki ka te niajsik nitekiti.
Así pasé hasta la tarde. Entonces llegó a mi casa un amigo [o una amiga]. Él vino para ver si estaba bien, porque supo que no llegué a trabajar.
Nechmakak se pajti pal nikuni wan nechilwij ma nimukwepa nimuteka nimusewia hasta ma nimumati yek.
p. 107
Traducción
Kwak tiajsiket ichan ne tapajtiani, yaja nechitak pero inak ka te kiajsik tatka. Inak ka naja te nikukuya, maya nisutawa. Nechmakak se pajti pal nikuni wan nechilwij ma nimukwepa nimuteka nimusewia hasta ma nimumati yek.
Cuando llegamos donde el médico, él me miró pero dijo que no halló nada. Dijo que yo no estaba enfermo, sólo cansado. Me dio una medicina para tomar y me dijo que volviera a acostarme y descansar hasta que me sintiera bien.
36 Yawi Carlita ichan inoya
— Yek nemi! — inak ne inoya. — Pal tipewat, shinechilwi tay horaj tisak ka tapuyawa.
p. 110
Traducción
— Yek nemi! — inak ne inoya. — Pal tipewat, shinechilwi tay horaj tisak ka tapuyawa. Timuketzki peyna?
— ¡Está bien! — dijo su abuela. — Para empezar, ¿a qué hora te despertaste por la mañana? ¿Acaso te levantaste temprano?
Nimuketzki, nimaltij, niktalij nukwajkwach wan nikiski nimutalua pal nikwi ne tawikani.
p. 110
Traducción
— Tesu. Nimuketzki, nimaltij, niktalij nukwajkwach wan nikiski nimutalua pal nikwi ne tawikani. Kwak niajsik ne tamachtiluyan, ne tamachtiani nechtajtanilij taika nishtunak.
— No. Me levanté, me bañé, me puse la ropa y salí corriendo para tomar el bus. Cuando llegué a la escuela, me preguntó la maestra por qué me había tardado.
—Nikneki ma shiktakwika uni takwikalis pal nikaki.
p. 111
Traducción
—Nikneki ma shiktakwika uni takwikalis pal nikaki. Pero ashanchin niaw nikekchiwa ne kal.
— Luego quiero que cantes esa canción para escucharla. Ahora voy a arreglar la casa.
— Tay tikneki ma nikchiwa pal nimetzpalewia?
p. 111
Traducción
— ¿Qué quieres que haga para ayudarla?
37 Taika te tiwalaj?
Semaya walaj pal panu sejse tunal wan mukwepa ka ne.
p. 113
Traducción
— Yaja nemi tik Canada. Semaya walaj pal panu sejse tunal wan mukwepa ka ne.
— Él vive en Canadá. Sólo vino a pasar unos días y regresa para allá.
39 Niweli nimetzmachtia!
— Tikneki ma nikpata tay tina tik Castillaj pal tikitat su nikmati yek?
p. 117
Traducción
— ¿Quieres que traduzca lo que dices al español para ver si lo entiendo bien?
40 Tay metzilwij ma shikchiwa?
— Metzajsi ne tumin pal titakua?
p. 120
Traducción
— ¿Te alcanza el dinero para hacer las compras?
Kwak nechwikak nunoya yalua, yaja nechilwitij ne ujti pal nimumachtia yek.
p. 120
Traducción
— Naja nikmatiaya. Kwak nechwikak nunoya yalua, yaja nechilwitij ne ujti pal nimumachtia yek. Pero shiwi nuwan su tikneki pal tinechpalewia.
— Yo ya sé. Cuando me llevó mi abuela ayer, ella me enseñó el camino para que lo aprendiera bien. Pero si quiere, venga conmigo para ayudarme.
Pero shiwi nuwan su tikneki pal tinechpalewia.
p. 120
Traducción
— Naja nikmatiaya. Kwak nechwikak nunoya yalua, yaja nechilwitij ne ujti pal nimumachtia yek. Pero shiwi nuwan su tikneki pal tinechpalewia.
— Yo ya sé. Cuando me llevó mi abuela ayer, ella me enseñó el camino para que lo aprendiera bien. Pero si quiere, venga conmigo para ayudarme.
Semaya shinechchia chiupichin pal niweli niaw niktemua nutumin.
p. 120
Traducción
— Yek, naja nusan nimuneki niaw nitakua. Semaya shinechchia chiupichin pal niweli niaw niktemua nutumin.
— Bien, yo también necesito ir a comprar. Sólo esperame un poquito para que pueda ir a buscar mi dinero.
— Nemi pal nikpalewia nunoya.
p. 120
Traducción
— Nemi pal nikpalewia nunoya. Yaja kineki ma ninaka nikpalewia ka ichan. Su te, yawi nechajwa. Wan kwak tami, nemi pal nikchiwa nutekiw ipal ne tamachtiluyan.
— Tengo que aytudar a mi abuela. Ella quiere que me quede ayudándola en la casa. Si no, me va a regañar. Después, tengo que hacer mi tarea para la escuela.
Wan kwak tami, nemi pal nikchiwa nutekiw ipal ne tamachtiluyan.
p. 120
Traducción
— Nemi pal nikpalewia nunoya. Yaja kineki ma ninaka nikpalewia ka ichan. Su te, yawi nechajwa. Wan kwak tami, nemi pal nikchiwa nutekiw ipal ne tamachtiluyan.
— Tengo que aytudar a mi abuela. Ella quiere que me quede ayudándola en la casa. Si no, me va a regañar. Después, tengo que hacer mi tarea para la escuela.
Tinemit pal titajkwiluat ashan pal tiwelit tikwikat ne tutekiw ka tamachtiluyan musta.
p. 120
Traducción
— Techtuktij ma titajkwilukan. Tinemit pal titajkwiluat ashan pal tiwelit tikwikat ne tutekiw ka tamachtiluyan musta.
— Escribir. Tenemos que escribir ahora para que podamos llevar nuestro trabajo a la escuela mañana.
42 Nikinmachtia tay nimumachtia
Nikelnamiki tay yaja techmachtia, pal kiane najasan niweli nimuchiwa tamachtiani kwak nimukwepa nuchan.
p. 127
43 Te tiawit tikajkawat ma miki!
Tejemet tiknekiskiat ma techmachtikan muchi tay welit pal te tikelkawat.
p. 130
44 Se yualu
Su niajsi, niaw nalwika atata pal tikunit chiupichin.
p. 132
45 Nitachia iwan ne nujnuish
— Pal titamit, nikpia ume numetzkuyu wan ume nukshi.
p. 134
Ne tujtumey wan ne tumajmapil timunekit pal tikitzkiat muchi tay tiknekit wan pal titekitit.
p. 134
Timunekit ne tumejmetzkuyu wan ne tujtukshi pal tinejnemit.
p. 134
Ne tuten pal titakwat wan tiatit wan nusan pal titaketzat.
p. 134
47 Maka shikilwi!
Achtu kwak tiajsit ne, tinemit pal tiktaliat ne tumesaj.
p. 138
Nemanha, tikishtiat wan tikekchiwat ijpak ne mesaj muchi tay tikwikatiwit pal tiknamakat.
p. 138
Ne nunan ina ken kineki ma tiktalikan muchi pal naka yektzin.
p. 138
Su kineki, naja niaw nikishtia ne chijchil tik ne wajkal pal tiktaliat inawak ne tujtumat.
p. 138
Su yaja nechmaka tumin pal nikana ijtik ne kustalchin, o su nechilwia ma nimukwepa niktemua ne itumin pal yaja kikua tay muneki, senpa nikchiwa ken nechtuktia.
p. 138
Naja niajki nikinaya ne teksisti tapantuk talul pal ne nunan te nechajwa.
p. 138
48 Nikneki ma shiwikikan nuwan
Nusan kinekituya ma wiki tuwan ne nueltiw chikitik, pal te naka isel tik ne kal wan pal techpalewia tik ne tiankis.
p. 140
Ne noya walaj tuchan tajpia ne kal wan tamana, pal tiwelit titakwat kwak tiwitzet.
p. 140
— Carlita, — nechilwij ne nunan, — ashan niu-nimetzwika ka tiankis, ka nikneki ma shiwi nuwan pal tinechpalewia.
p. 140
Tiawit tikwikat ne mueltiw nusan pal te naka isel.
p. 140
Ashan, shumet shiktalikan anmukwajkwach pal tikisat nemanha, wan tiawita!
p. 140
Tejemet tiktalijket tukwajkwach wan tikisket timutaluat pal tiajsit peyna.
p. 140
Achtu tikishtijket muchi tay tikpiatuyat pal munamaka.
p. 140
Shalwikakan pal titakwat wan tikunit achtu ka muchi ne siwatket ajsit takuat.
p. 140
49 Nugustoj niaw ka tiankis
Kwak niaw, nikchiwa aprovechar pal nimumachtia muchi tay panutuk.
p. 141
Wan kwak kichiwa suceder se tik ne techan wan kipiat sejse pal kichiwat contar, muchiwat alegrar sujsul.
p. 141
Tejkia ka ne tanamakanimet tesu semaya chachalakat wan pajpakit, nusan tekitit pal kichiwat ganar ne tumin ne munekit pal takwat.
p. 141
Kwak nikneki nikua takwal o se kumal, nemi pal niktashtawia ipatiw.
p. 141
50 Tamachtiani Alejandro
Nusan kipiatuya se achtuish pal tachia yek.
p. 143
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).