Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos
143 ocurrencias · Borrar
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
143 ocurrencias
p. 47 · Nahuizalco
p. 48 · Nahuizalco
Ne siwaket tapikit.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Las mujeres están tejiendo
Chikume wipil tapakti.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Siete camisas están lavadas
Yey takamet taketzat.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Tres hombres están hablando
Ume siwaket tapakat.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Dos mujeres están lavando
Se sapilchin nemi pak tapech.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tapech
Traducción
Una niña está en la cama
Ume suapipil tatzumat.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Dos niñas están cosiendo
Nawi piltzinmet takwat.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Cuatro muchachos están comiendo
Yey chikiwit nemi talchi.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Tres canastos están en el suelo
Taja tikpia makwil shunpe.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Tú tienes cinco sombreros
p. 49 · Nahuizalco
Keshki shuchit tikpia taja?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Cuántas flores tiene Ud?
Keshki siwaket tapakat?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Cuántas mujeres están lavando?
Keshki kumit tikpia taja ka ne?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Cuántas ollas tiene Ud. allá?
Keshki kukuat tikitztuk taja?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Cuántas culebras ha visto Ud?
p. 51 · Nahuizalco
Se kunet weli takwa, mutalua, chuka, kuchi wan temiki.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kwa, takwa
Traducción
Un niño puede comer, correr, llorar, dormir y soñar.
Se kunet inte weli patani, tiajwa wan tawawana.
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
Un niño no puede volar, latir ni escarbar.
Se pelu inte weli tatzumat?
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
Un perro no puede coser?
Se pelu weli tiajwa, takwa, tzikwini, tawawana, mutalua iwan kuchi.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kwa, takwa
Traducción
Un perro puede latir, comer, saltar, rascar, correr y dormir.
p. 52 · Nahuizalco
Makwil takamet.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
(sic) Tey tikpia taja?
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Tey tina taja?
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Mukuyan kikwa tawial.
p. 52 · Nahuizalco
Nemi ne tzaput talchi?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Están los zapotes en el suelo?
Inte nutajtzin, te nemi talchi.
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
No, señor, no están en el suelo?
p. 53 · Nahuizalco
Se takat kicha se chikiwit.
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Un hombre está haciendo un canasto.
Keshki takamet tikitztuk taja tekiti?
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, takat
Traducción
Cuántos hombres ha visto Ud. trabajando?
Se takat, nutajtzin.
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Un hombre, señor.
Nemi ne takat kicha se petat?
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Está el hombre haciendo una estera?
Nemi ne takat kicha se chikiwit?
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Está el hombre haciendo un canasto?
Nemi ne nantzin tatzuma?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Está la señora cosiendo?
Inte, nutajtzin, inte tatatzuma (sic).
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
No, señor, no está cosiendo.
p. 55 · Nahuizalco
Ne tijlanchichin tatzupina talchi.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Los pollitos están picoteando el suelo.
Yejemet inteuk welit takwat tawial (sic).
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Ellos no pueden comer maíz.
p. 56 · Nahuizalco
Nemi pal mupia pal te shulewa ne tawipan kan te yek.
p. 56 · Nahuizalco
Ini inat iwan kichat ne kukunet weyatiwit iwan kimachtijtiwit ka yejyeket takamet.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Esto dicen y hacen los niños criados y enseñados por buenas personas.
p. 57 · Nahuizalco
Ken kalanchichin nemi ne kojtan, iwan ne kwajkwawyu taken shushuik iswayu (iswayuk), iwan pujpuputuka ka ishuchiu iwan miak pujpusha!
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
Qué bonito está el campo con sus árboles vestidos de verdes hojas y olorosas flores de varios colores!
Ma' shiki, kia su-nte tikit takukulijtia iwan tikchaya desmerecer.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No bebas, porque la bebida enferma y desmerece.
Ma' shikuchi saya, ka patak kuchi kitalia etek ne iweyka iwan tachulejtia nemanha ka ini panu kicha.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: shulét
Traducción
No duermas mucho, que el mucho dormir pone pesado el cuerpo y envejece pronto al que esto pasa haciendo.
p. 59 · Nahuizalco
Ne papalumet inte tatzupinat.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Las mariposas no pican.
Nemi miak clases papalumet, seki kisat patanit wan tunal, iwan seki tayua; iwan keman kitatukat, yajki wan inte weli muitzkiat, ka majmawi pal mikit ken tejemet.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tayua
Traducción
Hay muchas clases de mariposas, unas que salen a volar de día y otras por la noche; pero cuando las persiguen, huyen y no se dejan coger, porque temen morir como nosotros.
Kunet, ma' shimikti ne pajpalumet, tel, pal kiuni pal te mucha mal te aka, takatiwit pal lichijchiuka ne ka wejka pal shushuchital.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Niño, no mates las mariposas, pues además, de no hacer mal alguno, han nacido para adorno de los campos y jardines.
p. 60 · Nahuizalco
p. 61 · Nahuizalco
Tikneki se takutun?
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takutun
Traducción
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan? Tikneki se takutun?
Ves esta grande guayaba que me regaló mamá? Quieres un pedazo?
Ne kijkimichin kikwat tawiyal, iwan ne mijmistun kijkimichin.
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
Los ratones comen maíz, y los gatos ratones.
p. 62 · Nahuizalco
Shupanta pejkia, tiyawit titatukat tawiyal, kamu iwan talkamu.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
El invierno principia (ya) vamos a sembrar maíz, yuca y moniato.
Ne tal petztika iwan kitajtani tumey pal titatukat.
p. 62 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: talia
Traducción
La tierra está limpia y pide manos a la obra.
Ne (takat) tatziwi pewaya tekiti (tekite) teru inte kitamia.
p. 62 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
El (hombre) perezoso, comienza el trabajo, pero no lo concluye.
p. 64 · Nahuizalco
Taja tikpia ume mumetzkuyu iwan ume mumajkul.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Ud. tiene dos piernas y dos brazos.
Taja tikpia se muyak iwan ume mukshi.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Ud. tiene una nariz y dos pies.
Taja tikpia ume munakas iwan ume mutenshipal.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Ud. tiene dos orejas y dos labios.
Tikmati taja ka kipia ume imajkul iwan majtakti imapil?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Sabe Ud. quién tiene dos brazos y diez dedos?
Weli tinechilia taja ka kipia ume imey iwan ume imakechkuyu?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Puede Ud. decirme quién tiene dos manos y dos muñecas?
Tiwelis taja tinas ka kipia ume ish, se inepil iwan ume iyak?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Podría Ud. decirme quién tiene dos ojos, una lengua y dos narices?
Yaja taja ka kipia ume metzkuyu iwan ume majkul?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Es Ud. quien tiene dos piernas y dos brazos?
Tikelnamiki taja ka kipia sema se iyak, iwan ume ikshi?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Recuerda Ud. quién posee una nariz y dos pies?
p. 65 · Nahuizalco
Ne tawilyu tawilua ne kojkojtan iwan ne tejtechan.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne tunal kisa nemi. Ne tawilyu tawilua ne kojkojtan iwan ne tejtechan.
El sol está saliendo. Su luz alumbra los montes y las poblaciones.
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku. Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
Por las mañanas, los pajaritos cantan alegres dando gracias al Señor. Las flores, las aguas y los árboles, por las mañanitas, se ven más alegres.
Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku. Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
Por las mañanas, los pajaritos cantan alegres dando gracias al Señor. Las flores, las aguas y los árboles, por las mañanitas, se ven más alegres.
Ka imaku ne tawil tunal, takatit ne ujuatal, ne tawial iwan kwajkwawit; iwan ka imaku yejemet weyat iwan tama' yajyankwik ipilawan.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: maka, yawi
Traducción
Por la luz del sol, nacen las hierbas, las semillas y los árboles; y por ella crecen y dan nuevos hijos.
Kwak nikan tayua, ijki ne tunal nemi tan tal.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: talia, tajtani, tajtanilia, tayua
Traducción
Cuando aquí es de noche, es porque está bajo tierra.
-- Taja tinas keman weli nalmukwepa.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Inte, nunantzin, ma' shikpia taja kwidado, keman talmukwepa tashtawi muchi.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, tashtawi, tashtawia
p. 66 · Nahuizalco
Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Ka welis mutalua ken taja, pal tiweli tikita muchi tayua iwan tunal, kalan Tunal!
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, tayua
Traducción
Quién pudiera correr como tú, para poder ver todo de la noche al día, hermoso Sol!
Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Tunal, ka ne kanka taja tiyaw iwan kanka tiwitz, nemi kukunet ken naja, ka pajpakit metzitat keman talkisa ka tatwi ka wejwetzkatzin kialtia ne ishkalyu iwan tapakilia pal muchi?
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, paki
Traducción
Sol, por allá donde tú vas, y de donde vienes, hay niños como yo, que se alegran al verte, cuando apareces por las mañanas tan risueño, bañando la faz con esa tu luz tan agradable para todos?
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, tami
Traducción
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 68 · Nahuizalco
Se tajtzin kineki takwali.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tajtzin
Traducción
Un señor quiere comida.
Man taja tey tikneki tikwa?
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Qué quiere Ud. comer?
Nikneki iayu, teshkal nakat, tamanti kamu, shushuwiket wan chupi istat.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: mana
Traducción
Quiero caldo, carne asada, yuca cocida y frijoles nuevos con poca sal.
Shalika muchi teya uni, kenhaya ma nemi ajajwiyak ken tami tinechilia, ke naja niktashtawis mutekiw.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tami
Traducción
Tráigame de todo eso, siempre que estén sabrosos como acaba de decirme, que yo le pagaré su trabajo.
Nemi patak yek, nutajtzin, nemanha tikpias taja muishpan se ajwiak takwali wan chupi tumin mutashtaniskia ka imaku.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Está muy bien, señor, pronto tendrá Ud. puesto un sabroso almuerzo por no mucho dinero que se le cobrará por él.
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi?
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi? Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
Señor, tiene Ud. dónde dormir? Y si no, aquí se le puede arreglar una cama, y podrá pasar la noche sin cuidado (alguno).
Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tapech, tayua
Traducción
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi? Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
Señor, tiene Ud. dónde dormir? Y si no, aquí se le puede arreglar una cama, y podrá pasar la noche sin cuidado (alguno).
p. 69 · Nahuizalco
Iwan taja, Iachin, shikuchi ma' shimajmawi, asu witz Manbru, naja nikmutiskia.
p. 69 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja
Traducción
Y tú, Tabaquito, duerme sin miedo, que si viene Mambrú, yo lo espantaré.
p. 70 · Nahuizalco
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat, maka, yawi
Traducción
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Kwak nikita wan nitachia (tacha) muchi tey yaja kichiw, nikelnamiki wan tichijchikitikmet ishpan wey weli.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tachia
Traducción
Cuando veo y miro todo lo que El formó, acuérdome de lo pequeños que somos ante su gran poder.
Tikmajkaita ka takipini iwan ne kukulis, kajkalkuat iwan muchi teya weli tami muwan?
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tami
Traducción
Le tienes miedo al trueno, a las enfermedades, a las serpientes y a todo lo que pueda acabar contigo?
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tamal
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Ne chichiwalmetat mutalia tik ne talchi ush mutalia pak ne ume chakwayu, iwan ne ume imey mutalua wan itajpal yawi iwan witz ne imeymetat weli mutisi yek.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
La piedra de moler se pone en el suelo o encajada en dos horquetas, y con las dos manos se corre con fuerza y va y ven la mano de piedra para poder hacer bien el molido.
p. 71 · Nahuizalco
Ne kuyamet kikwa tawiyal.
p. 71 · Nahuizalco
Taja se tilonko (ina ne chule ke ini titaketztuk ka shinik ka ne kuyamet) te tikita ka se ma takwa, wan at wan se ma kuchipanu wan mutalua miki.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: taja, kwa, takwa
Se weluk, sin ke kimati kitak ne prube kuyamet muketza ne itekuyu iwan se tawil tik imey, ka kitalij se kumit wan at tik tit, iwan kijilpia achtu kikekchiwa (? kikechichkwa) (mas yek nak (?) kimikti) pal kinama' ne inakayu ka kiasi (yaci) muchi techan.
p. 71 · Nahuizalco
p. 73 · Nahuizalco
Nu kukutu weli chuka, tzakwa ijish pal kuchi, tero inte kimati takwa.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kwa, takwa
Traducción
Nu kukutu weli chuka, tzakwa ijish pal kuchi, tero inte kimati takwa. Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja. Niyaw nikuilia se ishunpechin pal tulin, yamani wan kalanchichin, yaja ne niktali se ilistun iwan sajtik (?); se iwipilchin pal ichkat wan shuchiw tujtultik, wan ishuchiyu (?) shushuik iwan ijiswayu ka ichijchikitan.
Mi muñeca puede llorar, cerrar los ojos para dormir, pero no sabe comer. Si ella comiera, le daría muchas cosas sabrosas de las que yo como. Voy a comprarle un sombrerito de junco, suave y bonito, al que le pondré una cinta ancha y negra; una camisita de algodón con flores amarillas, botones verdes y hojas por los lados.
Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja.
p. 73 · Nahuizalco
Traducción
Nu kukutu weli chuka, tzakwa ijish pal kuchi, tero inte kimati takwa. Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja. Niyaw nikuilia se ishunpechin pal tulin, yamani wan kalanchichin, yaja ne niktali se ilistun iwan sajtik (?); se iwipilchin pal ichkat wan shuchiw tujtultik, wan ishuchiyu (?) shushuik iwan ijiswayu ka ichijchikitan.
Mi muñeca puede llorar, cerrar los ojos para dormir, pero no sabe comer. Si ella comiera, le daría muchas cosas sabrosas de las que yo como. Voy a comprarle un sombrerito de junco, suave y bonito, al que le pondré una cinta ancha y negra; una camisita de algodón con flores amarillas, botones verdes y hojas por los lados.
Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat, talia
Traducción
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
p. 74 · Nahuizalco
Taketza pipil inte tekit.
p. 74 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ketza, taketza
Traducción
Hablar pipil no es trabajoso.
Mumachteya mupewaltia ma amatachia achtu tik amat patak yulik ka tzalanik miak ken nemi pal mumati, pal kiuni mujkwilua tey mutalia ush taketzat wan muamatachia tik kojtik kupak, mutalia tik tutzuntekun, ma tzalani yek yaja ne tuten, ka tzutzuntalijtuk, kia ne (?) inte kipiat intiajpal kenha ne (?) kipia.
p. 74 · Nahuizalco
Traducción
El discípulo principiante debe leer primero en el libro muy despacio por sonidos, tanto como sea necesario para entenderlo, después se escriben las palabras u oraciones y se leen en alta voz, teniendo cuidado de que suenen bien las vocales acentuadas, tanto las fuertes como las débiles.
p. 75 · Nahuizalco
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania.
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takutun, tajku
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi.
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takutun
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan.
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tami
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk.
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tami
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Oraciones 1–100 de 101 · Siguientes
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).