Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en King, Timumachtikan! (2011) · Todos los textos
70 ocurrencias · Borrar
King, Timumachtikan! (2011)
70 ocurrencias
17 Taika tichuka?
Taika chuka uni kunet?
p. 63 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
Taika chuka uni kunet? Anka kukuya o mayana. Tay kipia? Naja nina ka sekmiki. Yajika te kuchi.
¿Por qué llora ese niño? Acaso está enfermo o tiene hambre. ¿Qué tiene? Yo creo que tiene frío. Por eso no duerme.
Yajika te kuchi.
p. 63 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
Taika chuka uni kunet? Anka kukuya o mayana. Tay kipia? Naja nina ka sekmiki. Yajika te kuchi.
¿Por qué llora ese niño? Acaso está enfermo o tiene hambre. ¿Qué tiene? Yo creo que tiene frío. Por eso no duerme.
“Taika tichuka, chikitik?
p. 63 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
“Taika tichuka, chikitik? Metzkukua mutzuntekun, metzkukua muijti?”
— ¿Por qué lloras, pequeño/a? ¿Te duele la cabeza o la barriga?
Nichuka ika nimajmawi.”
p. 63 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
“Te nechkukua nuijti, nian nutzuntekun. Naja te nikukuya. Nichuka ika nimajmawi.”
— No me duele la barriga ni la cabeza. Yo no estoy enfermo. Lloro porque tengo miedo.
“Taika timajmawi?”
p. 63 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué tienes miedo?
“Ka tayua naja sujsul nimajmawi ika kunyua.”
p. 63 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— En la noche tengo mucho miedo porque está oscuro.
19 Te nikajsi nuamatzin
20 Shu shikua se amatzin!
21 Te niweli nitajkwilua
23 Kanka yawi?
Taika muneki se yankwik amatzin?
p. 79 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
¿Por qué necesita un nuevo lápiz?
Ika nemi pal tajkwilua.
p. 79 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Ika nemi pal tajkwilua. Ashan te weli tajkwilua ika te kiajsi ne iamatzin. Kitemua kitemua wan te kiajsi.
Porque tiene que escribir en su cuaderno. Ahora no puede escribir porque no encuentra su lápiz. Busca y busca pero no lo encuentra.
Ashan te weli tajkwilua ika te kiajsi ne iamatzin.
p. 79 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Ika nemi pal tajkwilua. Ashan te weli tajkwilua ika te kiajsi ne iamatzin. Kitemua kitemua wan te kiajsi.
Porque tiene que escribir en su cuaderno. Ahora no puede escribir porque no encuentra su lápiz. Busca y busca pero no lo encuentra.
24 Tik ne tiankis (1)
Te muneki et wan tumat ika ka ichan nemia.
p. 81 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Paula yawi ka tiankis kikua takwal ken mujmusta. Yaja kimatiaya tay muneki, wan kipiaya ne itumin pal kitashtawia. Ini tay yawi kikua: awakat, chil, pula wan cafe. Te muneki et wan tumat ika ka ichan nemia. Nusan kipiaya tejteksisti ika yaja kipia se tijlan.
Paula se va al mercado a comprar comida como todos los días. Ella ya sabe qué necesita, y ya tiene su dinero para pagarlo. Esto es lo que va a comprar: aguacates, chiles, plátanos y café. No necesita frijoles y tomates porque en casa ya hay. También ya tiene huevos ya que ella tiene una gallina.
Nusan kipiaya tejteksisti ika yaja kipia se tijlan.
p. 81 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Paula yawi ka tiankis kikua takwal ken mujmusta. Yaja kimatiaya tay muneki, wan kipiaya ne itumin pal kitashtawia. Ini tay yawi kikua: awakat, chil, pula wan cafe. Te muneki et wan tumat ika ka ichan nemia. Nusan kipiaya tejteksisti ika yaja kipia se tijlan.
Paula se va al mercado a comprar comida como todos los días. Ella ya sabe qué necesita, y ya tiene su dinero para pagarlo. Esto es lo que va a comprar: aguacates, chiles, plátanos y café. No necesita frijoles y tomates porque en casa ya hay. También ya tiene huevos ya que ella tiene una gallina.
27 Ne Nawat ne taketzalis ipal nutechan
— Taika tikneki timumachtia?
p. 88 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué quieres aprender?
— Nikneki nimumachtia ika ne Nawat ne taketzalis ipal ne noymet, ipal ne tutal wan ipal ne nutechan.
p. 88 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— Nikneki nimumachtia ika ne Nawat ne taketzalis ipal ne noymet, ipal ne tutal wan ipal ne nutechan. Nusan, nikneki nimumachtia ipal ne kujkunet...
— Quiero aprender porque el náhuat es la lengua de los antepasados, de nuestra tierra y de mi pueblo. También, quiero aprender para los niños...
— Taika?
p. 88 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué?
— Wan ika ne Nawat yektzin!
p. 88 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— ¡El náhuat es lindo!
29 Tiweli tiaw tiktajtanilia
— Taika tikneki titaketza iwan?
p. 94 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué quieres hablar con él?
— Taika te?
p. 94 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué no?
— Ika yaja nechilwij ka musta te yawi naka ka ichan.
p. 94 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— Porque él me dijo que mañana no se va a quedar en casa.
30 Chilkwachtzin wan ne kuyut
31 Nikelnamiki nutechan
32 Ume takwikalis
niktakwika nutakwikalis
p. 101
Traducción
cantando mi canción
33 Sujsul nipakiskia
— Te, ika nemit pal musajsakat ne kujkumal ka ukse techan pal tiknamakat, wan chiupi tumin naka pal muchi titakwat tik ne kal.
p. 103 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— No, porque hay que llevar los comales a otro pueblo para venderlos, y queda poco dinero para que todos en casa coman.
Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil.
p. 103 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
— Kia, ne takamet te kichiwat. Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil. Ijkiuni muchiwa katka tik tutechan. Teuk mupatatuk sujsul.
— Así es, los hombres no hacen. Cuando una mujer no tiene marido, puede hacer comales para tener dinero para que puedan comer ella y sus hijos, porque las mujeres no trabajan en la milpa. Así se hacía antes en nuestro pueblo; todavía no ha cambiado mucho.
— Taika?
p. 103 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué?
— Nikmati, wan yajika naja niknekiskia nimumachtia yek ne Nawataketzalis wan nisentekiti anmuwan pal tikpalewiat ne yektzin taketzalis ipal ne anmutechan, pal te keman muelkawa.
p. 103 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
— Yo sé, y por eso yo quisiera aprender bien la lengua náhuat y trabajar con ustedes para que apoyemos la hermosa lengua de su pueblo, para que nunca se olvide.
35 Te niajki nitekiti
Chikwasen horaj ka tapuyawa naja nisak pero nimukwepki nikuchi ika te niknekik nimuketza.
p. 107 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Yalua te niajki nitekiti. Chikwasen horaj ka tapuyawa naja nisak pero nimukwepki nikuchi ika te niknekik nimuketza.
Ayer no fui a trabajar. A las seis de la mañana me desperté pero volví a dormir porque no quise levantarme.
Nemanha nimukwepki nisa ika nimayana.
p. 107 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Nemanha nimukwepki nisa ika nimayana. Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech. Te niwelik nikisa ika nisutawa, nikukuya wan nechkukua nutzuntekun.
Luego me volví a despertar porque tenía hambre. Me levanté a comer pero no me sentí bien, por eso me acosté otra vez y me quedé en la cama. No pude salir porque estaba cansado, estaba enfermo y me dolía la cabeza.
Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech.
p. 107 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
Nemanha nimukwepki nisa ika nimayana. Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech. Te niwelik nikisa ika nisutawa, nikukuya wan nechkukua nutzuntekun.
Luego me volví a despertar porque tenía hambre. Me levanté a comer pero no me sentí bien, por eso me acosté otra vez y me quedé en la cama. No pude salir porque estaba cansado, estaba enfermo y me dolía la cabeza.
Te niwelik nikisa ika nisutawa, nikukuya wan nechkukua nutzuntekun.
p. 107 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Nemanha nimukwepki nisa ika nimayana. Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech. Te niwelik nikisa ika nisutawa, nikukuya wan nechkukua nutzuntekun.
Luego me volví a despertar porque tenía hambre. Me levanté a comer pero no me sentí bien, por eso me acosté otra vez y me quedé en la cama. No pude salir porque estaba cansado, estaba enfermo y me dolía la cabeza.
Yaja walaj pal kita su ninemi yek, ika kimatki ka te niajsik nitekiti.
p. 107 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2
Traducción
Ijkiuni nipanuk hasta ne teutak. Kwakuni ajsik ka nuchan se nukunpa. Yaja walaj pal kita su ninemi yek, ika kimatki ka te niajsik nitekiti.
Así pasé hasta la tarde. Entonces llegó a mi casa un amigo [o una amiga]. Él vino para ver si estaba bien, porque supo que no llegué a trabajar.
Kwak ninak ka nikukuya, yaja kinekik nechwika itech se tapajtiani.
p. 107
Traducción
Sujsul nipakik kwak nikitak. Kwak ninak ka nikukuya, yaja kinekik nechwika itech se tapajtiani. Naja nimuketzki wan nechwikak, wan tiajket tikitat ne tapajtiani.
Me alegré mucho cuando lo vi. Cuando dije que estaba enfermo, él quiso llevarme para ir a un médico. Yo me levanté y me llevó, y fuimos a ver el médico.
36 Yawi Carlita ichan inoya
Kwak niajsik ne tamachtiluyan, ne tamachtiani nechtajtanilij taika nishtunak.
p. 110 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— Tesu. Nimuketzki, nimaltij, niktalij nukwajkwach wan nikiski nimutalua pal nikwi ne tawikani. Kwak niajsik ne tamachtiluyan, ne tamachtiani nechtajtanilij taika nishtunak.
— No. Me levanté, me bañé, me puse la ropa y salí corriendo para tomar el bus. Cuando llegué a la escuela, me preguntó la maestra por qué me había tardado.
—Nikneki ma shiktakwika uni takwikalis pal nikaki.
p. 111
Traducción
—Nikneki ma shiktakwika uni takwikalis pal nikaki. Pero ashanchin niaw nikekchiwa ne kal.
— Luego quiero que cantes esa canción para escucharla. Ahora voy a arreglar la casa.
37 Taika te tiwalaj?
— Taika te tiwalaj yalua?
p. 113 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué no viniste ayer?
— Ika niajki Sentzunat, yajika te niwalaj.
p. 113 · Ver en el diccionario: ika, ka3, ká2, yaja, yajika
Traducción
— Porque fui a Sonsonate, por eso no vine.
Yajika yalua te niwalaj.
p. 113 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
— Tiwalajket makwil horaj. Yajika yalua te niwalaj.
— Vinimos a las cinco. Por eso ayer no vine.
38 Ken intukay?
Yaja kiwika se kunet.
p. 115
Traducción
— Nikita. Yaja kiwika se kunet.
— La veo. Ella lleva a un niño.
Ne siwat kinwika ume kunet.
p. 115
Traducción
— E, nikinhita. Ne siwat kinwika ume kunet.
— Sí, los veo. La mujer lleva a dos niños.
39 Niweli nimetzmachtia!
Yajika niweli ne taketzalis.
p. 117 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
— Kwak nichikitik ne nunan wan nunoya nechnutzat katka tik Nawat. Yajika niweli ne taketzalis. Ne munan weli Nawat?
— Cuando era pequeño mi madre y mi abuela me hablaban en náhuat. Por eso puedo el idioma. ¿Tu mamá puede náhuat?
— Te weli, yajika naja te nikmati.
p. 117 · Ver en el diccionario: yaja, yajika
Traducción
— No puede, por eso no sé yo.
— Taika te metzmachtij ne munoya?
p. 117 · Ver en el diccionario: tey, tika
Traducción
— ¿Por qué no te enseñó tu abuela?
40 Tay metzilwij ma shikchiwa?
41 Se tanamakani wan se takuani
43 Te tiawit tikajkawat ma miki!
Sujsul nugustoj nitaketza tik Nawat, ika yaja ne taketzalis ipal tutechan.
Yajika nitaketza Nawat tik ne tamachtiluyan wan ka nuchan.
Melka uni, yejemet pakit sujsul ika tejemet tiwelit titaketzat, wan ingustoj mumachtiat tuwan nusan.
Ika tiktasujtat tutechan, te tiknekit ma kielkawa ne itaketzalis.
Titaketzakan Nawat ika yaja tupal.
44 Se yualu
45 Nitachia iwan ne nujnuish
46 Metzmutiat hasta ne mujmuyut!
47 Maka shikilwi!
— Shu shalwika muchi ne tejteksisti wan shikalakti ijtik ini wajkal.
p. 138 · Ver en el diccionario: alwika
48 Nikneki ma shiwikikan nuwan
— Carlita, — nechilwij ne nunan, — ashan niu-nimetzwika ka tiankis, ka nikneki ma shiwi nuwan pal tinechpalewia.
p. 140
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).