Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Ramírez, Naja Ni Genaro (2004) · Todos los textos
39 ocurrencias · Borrar
Ramírez, Naja Ni Genaro (2004)
39 ocurrencias
Kwak Naja Nichikitik
Tesu welit katka tawawasuat nan amataketzat, yajika naja maya niwelituya nitaketza Nawat.
p. 4 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ya que no sabían leer y escribir, yo sólo podía hablar náhuat.
Nitamachtia Nawat
Né ninemik ume shiwit, wan ka tesu nechtashtawat yek, nikiski wan ninakak nitekiti tik ne kojtan.
p. 6 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Kiunij panuk miak shiwit, wan kwak nikpiatuya 47 shiwit nitekitik tik ne Kalpuli. Né ninemik ume shiwit, wan ka tesu nechtashtawat yek, nikiski wan ninakak nitekiti tik ne kojtan.
Así pasaron muchos años, y cuando tenía cuarenta y siete años trabajé en la Alcaldía. Allá estuve dos años, pero como no me pagaron bien, me salí y me quedé trabajando en el monte.
Su te ankinekit techishtiliat, kunij kia welit antaketzat iwan, wan su amejemet kinekit mumachtiat, welit anwitzet pal annemit tuwan.
p. 6 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
—Kia, nikan tikpiat se tuikaw ka yaja weli taketza Nawat. Su te ankinekit techishtiliat, kunij kia welit antaketzat iwan, wan su amejemet kinekit mumachtiat, welit anwitzet pal annemit tuwan.
—Sí, aquí tenemos a un hermano que puede hablar náhuat. Si no quieren quitárnoslo, entonces ustedes pueden hablar con él, y si ustedes quieren aprender pueden venir a estar con nosotros.
Nikpalewia Ne Nawataketzalis
Nimetzilwia ka su tikneki, weli titechpalewia iwan muchi ne tajtamachtiani.
p. 8 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
—Yawi nemi se congreso ipal ne Nawataketza. Nimetzilwia ka su tikneki, weli titechpalewia iwan muchi ne tajtamachtiani.
—Va ha haber un congreso sobre la lengua náhaut. Te lo digo porque si quieres puedes ayudarnos con todos los profesores.
Yejemet tesu nechtashtawat, ka inat ka yejemet tesu kipiat tumin pal nechtashtawat.
p. 8 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Kwak niweli, nikpalewia Alan wan Cecy. Nusan Carlos, melka yaja techanchanej, pero uksan mumachtia Nawataketza. Yejemet tesu nechtashtawat, ka inat ka yejemet tesu kipiat tumin pal nechtashtawat.
Cuando puedo les ayudo a Alan y Cecilia. También a Carlos, aunque él es del pueblo, pero todavía estudia el náhuat. Ellos no me pagan, porque dicen que no tienen dinero para pagarme.
Nitakwika Ipal Ne Tiut
Né nechishmatijket ka naja niweli taketza Nawat ka tik ne tiupan ipal Santa Catarina Masawat nitakwikak se takwikalis ka ina “Melka Kwak Taja Tinejnemi, Tesu Musel Tinemi”, wan kikakik ne Palej.
p. 10 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Né nechishmatijket ka naja niweli taketza Nawat ka tik ne tiupan ipal Santa Catarina Masawat nitakwikak se takwikalis ka ina “Melka Kwak Taja Tinejnemi, Tesu Musel Tinemi”, wan kikakik ne Palej. Kunij inak:
Allá me reconocieron porque sabía hablar náhuat, ya que en la iglesia de Santa Catarina Masahuát canté una canción que dice “Aún Cuando Tu Caminas, Solo No Estás”, y lo oyó el padre. Entonces dijo:
Ken Nipejki Nitekiti Tik Ne Nawataketzalis
Wan kwak nipejki nitekiti ka né, pejket ajsit ne ipal CONCULTURA pal nechilwiat su nikneki niaw tik se muputzuat miak tamachtianit ka kinekit mumachtiat Nawat.
p. 12 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Né nipanuk nitekiti iwan ne Kulalmumachtiani. Nemanha, tik ne shiwit 1987, nitekitik wan ASID ne nitekitik yey shiwit. Wan kwak nipejki nitekiti ka né, pejket ajsit ne ipal CONCULTURA pal nechilwiat su nikneki niaw tik se muputzuat miak tamachtianit ka kinekit mumachtiat Nawat.
Allí pasé trabajando con el Círculo Estudiantil. Luego, en 1987, trabajé con ASID donde trabajé tres años. Y cuando empecé a trabajar allá, llegaron los de CONCULTURA para preguntar-me si quería ir a una reunión de varios profesores que querían estudiar náhuat.
Kiunij Nemi Katka Ne Tutechan
Inat ka kwak pejki ne techan, tesu nemituya sujsul kajkalmet, maya nemituyat se pual majtakti ume, wan ne kajkalmet nemituyat itzalan ne kwajkwawit.
p. 16 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Dicen que cuando empezó el pueblo, no habían muchas casas, solo habían treinta y dos, y las casas estaban rodeadas de árboles.
Ne techanchanejket tesu welituyat taketzat tik Español, nan welit katka tawawasuat nan amataketzat.
p. 16 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ne techanchanejket tesu welituyat taketzat tik Español, nan welit katka tawawasuat nan amataketzat. Yajika, kwak ajsiket ne takamet istak, yejemet tesu kimatit tay inat ne takamet wan ne siwatket.
Los habitantes no sabían hablar en español, ni sabían escribir ni leer. Por eso, cuando llegaron los hombres blancos, ellos no entendían lo que decían los hombres y las mujeres.
Yajika, kwak ajsiket ne takamet istak, yejemet tesu kimatit tay inat ne takamet wan ne siwatket.
p. 16 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ne techanchanejket tesu welituyat taketzat tik Español, nan welit katka tawawasuat nan amataketzat. Yajika, kwak ajsiket ne takamet istak, yejemet tesu kimatit tay inat ne takamet wan ne siwatket.
Los habitantes no sabían hablar en español, ni sabían escribir ni leer. Por eso, cuando llegaron los hombres blancos, ellos no entendían lo que decían los hombres y las mujeres.
Ken Titankwaketzat
Yejemet tesu kimatit, ken an tejemet tikmatit, ka nemi se Tiut ka te tikishmatit.
p. 18 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Yejemet tesu kimatit, ken an tejemet tikmatit, ka nemi se Tiut ka te tikishmatit. Yejemet kishmatit katka tay kitat, ken ne tunal, ne at, ne tal, ne tawial, ne kwajkwawit, ne kojtan: ipal itakwal, ipal ne tapewil, wan ne kwajkwawit pal kisaluat itakil pal tikwat pal te tikseliat mayan.
Ellos no sabían, como nosotros hoy sabemos, que hay un Dios ya que no lo conocíamos. Ellos conocían lo que veían, como el sol, la lluvia, la tierra, el maíz, los árboles y la naturaleza, que son para su comida, para la caza, y los árboles frutales para que comamos y no pasemos hambre.
Ne Teku Tunal
Teku Tunal, timetzmakat padiush ka tikiskia pal tinemi tuwan muchi ne tanestuk pal titechtawilua wan pal titechtutunia pal te tikseliat sesek ka su te titechtutunia tiwelit timikit ipal sesek.
p. 20 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Padre Sol, te damos gracias porque ya saliste para estar con nosotros todo el día para que nos alumbres y para darnos calor para que no pasemos frío porque si no nos calientas nos podemos morir de frío.
Tlalok
wan nusan timetztajtanit ma te keman shitechajkawa ka su taja titechajkawa ne Teku Tunal weli techmiktia iwan ikwalan.
p. 22 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
y también te pedimos que nunca nos dejes por que si tú nos dejas el Padre Sol puede matarnos con su enojo.
Taja, Tiut Tlalok, timetzmunekit pal tiijyukwit ka su te tiijyukwit, su te tinemi tuwan, tesu tiwelit tinemit yultuk.
p. 22 · Ver en el diccionario: asu, inté
Traducción
Taja, Tiut Tlalok, timetzmunekit pal tiijyukwit ka su te tiijyukwit, su te tinemi tuwan, tesu tiwelit tinemit yultuk. Yajika padiush, Tiut Tlalok.
A ti, Dios Tlaloc, te necesitamos para respirar porque si no respiramos, si no estás con nosotros, no podemos vivir. Por eso gracias, Dios Tlaloc.
Ne Tiut At
Taja, Tunan At, tesu tikita kaj yek, kaj tesu yek; taja tikatepewa muchi ne tal pal weya ne kojtan wan ne kwajkwawit.
p. 24 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Tú, Madre Lluvia, no ves quién es bueno y quién es malo; tu inundas toda la tierra para que crezca el monte y los árboles.
Ne Teku Sinti
Teku Sinti, timetztajtanit ma te keman shitechajkawa tik tukal, ka su taja tesu tinemi tik tukal kunij tiawit tikseliat mayan.
p. 28 · Ver en el diccionario: asu, inté
Traducción
Padre Maíz, te pedimos que jamás nos abandones en nuestra casa, por que si tú no estás en nuestra casa entonces pasaremos hambre.
Ñol Tit
Wan Taja, Ñol Tit, timetztajtanit ma te shitechajkawa, ka su taja tesu tinemi tuwan kunij tesu tiwelit tikishkat ne taiwan ipal ne tamal.
p. 30 · Ver en el diccionario: asu, inté
Traducción
A ti, Señor Fuego, te pedimos que no nos abandones, porque si no estás con nosotros entonces no podremos asar el complemento de la tortilla.
Kenka ne tamal, su te tinemiskia taja, taiwan tikuksitiskiat?
p. 30 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Asimismo la tortilla, si no estuvieras tú, ¿con qué la cocinaríamos?
Yajika, Ñol Tit, taja timetzmunekit pal te tikwat muchi ne tutakwal shushuik, wan ne tuelishku tesu ijtakawi.
p. 30 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Por eso, Señor Fuego, te necesitamos a ti para no comer cruda toda nuestra comida, y que nuestro no se descomponga.
Ne Takat Brujoj
Wan su te kineki, kunij yawi ka tayua, wan ne kan kuchi ajsi kinapalua wan kichiwa ma isiwaw.
p. 34 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Kwak se siwat kiwetzi yek kinutza. Wan su te kineki, kunij yawi ka tayua, wan ne kan kuchi ajsi kinapalua wan kichiwa ma isiwaw.
Cuando una mujer le caía bien la llamaba. Y si ella no quería, entonces iba a la noche, y donde dormía llegaba a abrazarla y hacerla su mujer.
Ipal yaja tesu nemituya kal nemi tzaktuk.
p. 34 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ipal yaja tesu nemituya kal nemi tzaktuk. Yaja weli kalaki melka nemi tzaktuk.
Para él no existía una casa cerrada. Él podía entrar aunque estuviera cerrada.
Wan su se takat kimujmuchteki, yaja kiejtakua wan kimiktia.
p. 34 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Wan su se takat kimujmuchteki, yaja kiejtakua wan kimiktia. Yaja kitalia isala wilisnaj, pal su se kimujmuchteki nemanha kimiktia.
Y a cualquiera que se burlara de él, lo destruía y lo mataba. Se ponía su pantalón roto, para que, si alguien se burlaba, lo matara en seguida.
Yaja kitalia isala wilisnaj, pal su se kimujmuchteki nemanha kimiktia.
p. 34 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Wan su se takat kimujmuchteki, yaja kiejtakua wan kimiktia. Yaja kitalia isala wilisnaj, pal su se kimujmuchteki nemanha kimiktia.
Y a cualquiera que se burlara de él, lo destruía y lo mataba. Se ponía su pantalón roto, para que, si alguien se burlaba, lo matara en seguida.
Ne Shupan
Yajika, kaj kenka Tiut? ka yaja techtuktia ne at; kituktia ne shalnaj ejekat pal tikijiukwit; ne tunal pal techtawilua ne tal kan tiktaliat tujtukshi pal weyat ne kwajkwawit pal tikutunat wan iwan yaja tiketzat ne tukal kan tinemit; nusan ne kan nemit ne tukujkunew, kan te techmaka ne tunal, kan tesu tisekmikit.
p. 36 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Pejkia ne shupan! Pejkia wetzi ne at! Muchi ne jaral yawi mulini wan ne tal yawia shushuknajkisa. Ne takwalmet yawita kipiat itakwal, yawit mutaliat tumawak wan te yawit kiseliat mayan. Yajika ne tushupan yaja techtakwaltia muchi tay tinemit ijpak ne tal, wan kichiwa ka tuweyka mutetzilnajkisa, tumawaya wan weya. Yajika, kaj kenka Tiut? ka yaja techtuktia ne at; kituktia ne shalnaj ejekat pal tikijiukwit; ne tunal pal techtawilua ne tal kan tiktaliat tujtukshi pal weyat ne kwajkwawit pal tikutunat wan iwan yaja tiketzat ne tukal kan tinemit; nusan ne kan nemit ne tukujkunew, kan te techmaka ne tunal, kan tesu tisekmikit. Yajika kaj weliskia kichiwa tay Tiut kichiwa tuwan?
Ya empezó el invierno! Ya empezó a caer el agua! Todos los montes van a retoñar y la tierra ya va a reverdecer. Los animales del campo ya van a tener su comida, van a ponerse gordos y no van a pasar hambre. Por eso nuestro invierno nos mantiene a todos los que estamos sobre la tierra, y hace que nuestro cuerpo se sustente, engorde y crezca. Por eso, ¿quién es igual a Dios? porque él nos manda la lluvia; manda el aire que respiramos; el sol para alumbrarnos la tierra donde pisamos para que crezcan los árboles para que los cortemos y con ello construyamos nuestra casa donde vivimos; también donde viven nuestros hijos, donde no nos da el sol, donde no pasamos frío. Por eso ¿quién pudiera hacer lo que Dios hace para nosotros?
Ne Tzikat Wan Ne Tzilintuk
Yaja tesu keman musewia kitemua takwal.
p. 38 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ne ikal ne tzikat tentuk iwan takwal. Yaja tesu keman musewia kitemua takwal. Yaja kitemua iswat wan takil ipal ne kwajkwawit.
La casa de la hormiga está llena de comida. Ella nunca para de buscar comida; busca hojas y frutos de los árboles.
Ne tzikat, kan nemi ukse takwalmet ka weli kikwa, kunij tesu kisa kitemua itakwal; kunij kichia ma tayuakisa pal pewa kisa kitemua itakwal.
p. 38 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
La hormiga, cuando hay otros animales que la pueden comer, no sale a buscar su comida; entonces espera la noche para empezar a salir a buscar su comida.
Ne tesu nemi kaj kintuktia; muchi tekitit.
p. 38 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Ne tzikat techmachtia ken muchiwa pal te tikseliat mayan. Yejemet ashta ne mas chikitik ashta ne mas tumak tekitit. Ne tesu nemi kaj kintuktia; muchi tekitit.
La hormiga nos enseña cómo hacer para no pasar hambre. Desde la más pequeña hasta la más grande trabajan. No hay quien las mande; trabajan todas.
Kiseliat mayan ka tesu kinekit tekitit.
p. 38 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Kiunij panu iwan miak takamet wan siwatket. Kiseliat mayan ka tesu kinekit tekitit.
Así pasa con muchos hombres y mujeres. Pasan hambre por no querer trabajar.
Ne Tutut
Pero ken kichiwa pal weya, tesu akaj kimati.
p. 40 · Ver en el diccionario: inté
Traducción
Muchi tikmatit ka se tutut patani. Pero ken kichiwa pal weya, tesu akaj kimati. U su kimatit ka nesi ipal se teksisti, kaj kitakwaltia? Tay mumati, ka inan kitakwaltia.
Todos sabemos que un pájaro vuela. Pero cómo hace para crecer, nadie sabe. O si saben que nace de un huevo, ¿quién le da de comer? Lo que se sabe es que su madre lo alimenta.
U su kimatit ka nesi ipal se teksisti, kaj kitakwaltia?
p. 40 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Muchi tikmatit ka se tutut patani. Pero ken kichiwa pal weya, tesu akaj kimati. U su kimatit ka nesi ipal se teksisti, kaj kitakwaltia? Tay mumati, ka inan kitakwaltia.
Todos sabemos que un pájaro vuela. Pero cómo hace para crecer, nadie sabe. O si saben que nace de un huevo, ¿quién le da de comer? Lo que se sabe es que su madre lo alimenta.
Ka su te kichiwa kiunij, ne tutuchin te keman patani, maya kichia ne takwal tik ishumul.
p. 40 · Ver en el diccionario: asu
Traducción
Yajika inan achtu kitakwaltia. Wan kwak kita ka ne tutuchin welia patani, kunij kichiwa ka kiselia mayan, pal pewa patani. Ka su te kichiwa kiunij, ne tutuchin te keman patani, maya kichia ne takwal tik ishumul.
Por eso su madre primero lo alimenta. Y cuando ve que el pajarito ya puede volar, entonces le hace pasar hambre, para que empiece a volar. Porque si no hace así, el pajarito nunca hace el intento de volar, sólo espera la comida en el nido.
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).