Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos
33 ocurrencias · Borrar
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
33 ocurrencias
p. 53 · Nahuizalco
Shua tel, iwan timukwepa musta.
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: musta
Traducción
Andate pues, y vuelve mañana.
p. 55 · Nahuizalco
Tiyawita, tiyawita, tiyawita na.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Ya vamos, ya vamos, ya vamos mamá.
p. 56 · Nahuizalco
Nutajtzin teku nechilijtiwit, wan naja nikita, ka kinekit muchi ne miakawan, iwan kiuni kenhaya nemi pal tikchat tejemet ka imaku, ka kiuni kenha ne iteku nemi nusan ne inpilawan.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Mis señores padres me han dicho, y yo lo veo, que quieren mucho a su familia y eso debemos hacer (nosotros) con ellos, porque así como es el padre deben ser sus hijos.
p. 57 · Nahuizalco
Ma' keman shimukwakwa, shikita ka uni ina te yek ka mumaku.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Nunca te enojes, ve que eso dice mal de ti.
Ma' shitechte, shikita ka ne techteki te aka kineki.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
No robes, mira que el ladrón nadie lo quiere.
Ma' shiki at shulewa, nan né tikasi nemi achi sin ke mutalua, nan shikpata, ke yejemet uni welit metzkukulijtia.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No bebas agua sucia, ni de la que haya estado mucho sin correr ni cambiarse, que esas pueden enfermarte.
p. 59 · Nahuizalco
Nechwelita ne pajpapalumet, ka kipiat kalanchichin ne inyajtapal, iwan ajawiya pushpusha.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Me gustan las mariposas, porque tienen bonitas alas y agradables colores.
Tikita ken patani pak ne shushuchit pal kichichit inekyu ne kipia iyulijtik.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Miras cómo vuelan de flor en flor para libar de ellas el néctar que dentro tienen?
Eej, nikinhita.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
—Sí, las estoy viendo.
p. 61 · Nahuizalco
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan?
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan? Tikneki se takutun?
Ves esta grande guayaba que me regaló mamá? Quieres un pedazo?
Nechwelita saya ne frujfrutas iwan kwak ujuksituk (ujuksikut).
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Me gustan mucho las frutas y más cuando están maduras.
Tikita ne kimichinchin ka kistuk patak yajki?
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Ves aquel ratoncillo que ha salido huyendo?
Eej, nikita ninemi.
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
—Sí, lo estoy viendo.
p. 62 · Nahuizalco
Shupanta pejkia, tiyawit titatukat tawiyal, kamu iwan talkamu.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
El invierno principia (ya) vamos a sembrar maíz, yuca y moniato.
p. 65 · Nahuizalco
Weli tiwitz ka wipta ka itajku tunal.
p. 65 · Nahuizalco
Ashta wipta.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ashta
p. 66 · Nahuizalco
Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Ka welis mutalua ken taja, pal tiweli tikita muchi tayua iwan tunal, kalan Tunal!
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Quién pudiera correr como tú, para poder ver todo de la noche al día, hermoso Sol!
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 69 · Nahuizalco
Shikita nutuchtichin, shikita.
p. 69 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
Tikita ka kipia pepetaka ijish.
p. 69 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
Shikita ne istak mistun, ma' shikajkawa ma wiki; ka weli kimiktia ne chikitik.
p. 69 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Ve el gato blanco, no lo dejes venir, porque puede matar al chico.
p. 70 · Nahuizalco
Kwak nikita wan nitachia (tacha) muchi tey yaja kichiw, nikelnamiki wan tichijchikitikmet ishpan wey weli.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Cuando veo y miro todo lo que El formó, acuérdome de lo pequeños que somos ante su gran poder.
Tikmajkaita ka takipini iwan ne kukulis, kajkalkuat iwan muchi teya weli tami muwan?
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Le tienes miedo al trueno, a las enfermedades, a las serpientes y a todo lo que pueda acabar contigo?
Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
p. 71 · Nahuizalco
Shitakaktuk ina ne tumawak tik nutakewal, shalika nuaw, nikneki niki (?) iwan nimaltia wan nimuteka nikuchi chupi, inte nikcha pensar asu inte intatka kelea (¿?) niktema nuijti mal ka ikwenta yaja nimiki nemanha.
p. 71 · Nahuizalco
Taja se tilonko (ina ne chule ke ini titaketztuk ka shinik ka ne kuyamet) te tikita ka se ma takwa, wan at wan se ma kuchipanu wan mutalua miki.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
p. 73 · Nahuizalco
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan?
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
p. 74 · Nahuizalco
Ka kineki mumachtia sema kineki mutalia cuidado ma mukwepa panu miyak veces yajaya tekit pal kiuni naka tik tutzuntekun; kelia yek ken muita tik amat, mupewaltia ne kipiat sesan ijpak, eyupan ka ne ume, ka yey iwan kiuni ka nemit cunfurme ka mumachtiaya.
p. 74 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
El que quiera aprenderlo, sólo necesita poner cuidado y repasar bien muchas veces una misma lección, a fin de que se quede en la memoria; siendo mejor, como se ve en el texto, principiar por las que tienen una sola voz, después por las de dos, de tres y así sucesivamente, según el aprovechamiento obtenido.
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).