Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos
228 ocurrencias · Borrar
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
228 ocurrencias
p. 47 · Nahuizalco
Ne lamat.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
La vieja
Ne shuret.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
El viejo
Ne chalutal.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
El guayabal
Ne nawa.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
El matasano
Kan nemi ne kunet?
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
Dónde está el niño?
p. 48 · Nahuizalco
Ne siwaket tapikit.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Las mujeres están tejiendo
p. 49 · Nahuizalco
Kanka nemi ne kimichinchin?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Dónde está el ratoncillo?
Kanka nemi ne wewet?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Dónde está el tambor?
Tey kicha ne kimichin?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Qué hace la rata?
Tey kikwa ne mistun?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Qué come el gato?
Tikmati kanka nemi ne shunpe?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Sabes dónde está el sombrero?
Ka nemi ijtik tik ne kumit (sic)?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Quién está sobre la olla?
Keshki kumit tikpia taja ka ne?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Cuántas ollas tiene Ud. allá?
Kanka nemi ne chikiwit?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Dónde están los canastos?
Kanka nemi ne siwaket wan ne kukunet?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Dónde están las mujeres y los niños?
Tikitak ne tepet?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Miras el cerro?
Nemi ne kalat tik ne kumit?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Está la rana en la olla?
p. 51 · Nahuizalco
Tey kipia ne kuyamet?
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
Qué tiene el cerdo?
Ken nemi ne kunet?
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
Cómo está el niño?
Ne shulut muestuk.
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
El crío está sentado
Tey kipia ne ikunew?
p. 51 · Nahuizalco
Traducción
Qué tiene el nene?
p. 52 · Nahuizalco
Keshki tzajtazaput nemi ne chikiwit?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Cuántos zapotes están en el canasto?
Kanka nemi ne tzatzaput, piltzin?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Dónde están los zapotes, muchacho?
Ijtik ne chikiwit nutajtzin.
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
En el canasto, señor
Ijistak ne tzaput?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Son blancos los zapotes?
Chiltik ne tzaput?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Son colorados los zapotes?
Nemi ne tzaput talchi?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Están los zapotes en el suelo?
Nemi ne tzaput tik ne chikiwit?
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Están los zapotes en el canasto?
Eej nutajtzin, ne nemi.
p. 52 · Nahuizalco
Traducción
Sí, señor, allí están.
p. 53 · Nahuizalco
Nemi ne takat kicha se petat?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Está el hombre haciendo una estera?
Nemi ne takat kicha se chikiwit?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Está el hombre haciendo un canasto?
Tey kicha ne tutajtzin?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Qué está haciendo el señor?
Nemi ne nantzin tatzuma?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Está la señora cosiendo?
Nemi ne nunantzin kitzayana tulin?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Está la señora rajando junco?
Tey kicha ne tunantzin?
p. 53 · Nahuizalco
Traducción
Qué está haciendo la señora?
p. 55 · Nahuizalco
Se siwatijlan iwan se ukichtijlan nemi tik ne kulal.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Una gallina y un gallo están en el corral.
Ne ume kitat ne inpilawanchichin.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Los dos ven sus hijuelos.
Ne tijlanchichin tatzupina talchi.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Los pollitos están picoteando el suelo.
Ne kutkut kinnutza.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
La clueca los está llamando.
Chik chik chik, inat ne chikitikmet.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Pío, pío, pío, dicen los chiquitines.
Kipiat sesek ne tijlanchichin?
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Tienen frío los polluelitos?
Mutakentiwit ne inteku (nin intecum)?
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Están vestidos los padres?
p. 56 · Nahuizalco
Nemi pal mupia pal te shulewa ne tawipan kan te yek.
p. 56 · Nahuizalco
Ne pukti, ne pulul, ne chijchal iwan tey kijtakua ne yek ishkalyu te yek.
p. 56 · Nahuizalco
Tikpiakan, tikpiakan, tikpiakan ne kajkal ka tejchiwtuk saya ka kichiwket.
p. 56 · Nahuizalco
Yaja ini ne nuchan.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Esta es mi casa.
Nutajtzin teku nechilijtiwit, wan naja nikita, ka kinekit muchi ne miakawan, iwan kiuni kenhaya nemi pal tikchat tejemet ka imaku, ka kiuni kenha ne iteku nemi nusan ne inpilawan.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Mis señores padres me han dicho, y yo lo veo, que quieren mucho a su familia y eso debemos hacer (nosotros) con ellos, porque así como es el padre deben ser sus hijos.
Tikishmatuk yek imanha ka yek itzinu, yejyek imejmey, iwan ka ne kwawit isipalyu.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Está bien conocido desde hace mucho tiempo, que del buen tronco, buenas ramas y de tal árbol tal astilla.
Iwan Tuteku techtawikilis ne tutekiw.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Timuchakan yejyeket. Iwan Tuteku techtawikilis ne tutekiw.
Seamos buenos y Dios nos pagará nuestros trabajos.
Ini inat iwan kichat ne kukunet weyatiwit iwan kimachtijtiwit ka yejyeket takamet.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Esto dicen y hacen los niños criados y enseñados por buenas personas.
p. 57 · Nahuizalco
Ken kalanchichin nemi ne kojtan, iwan ne kwajkwawyu taken shushuik iswayu (iswayuk), iwan pujpuputuka ka ishuchiu iwan miak pujpusha!
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
Qué bonito está el campo con sus árboles vestidos de verdes hojas y olorosas flores de varios colores!
Ne ajat ijtik yaja nemi iwan yaja tzitzinaka ajachichin iwan mutatalua at, kishiniat tunalku ne patawak tujtulin, mijmil iwan seki mutukatuk tey titakwat pal ini iwan seseuk techan.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
Los ríos que en él hay, con sus claras, abundantes y corredoras aguas, riegan en verano los extensos juncales, maizales y otros sembrados que sirven para el consumo de esta y otras poblaciones.
Ma' shiksuma ne kunet, ke yaja inte kimati tey kicha, nan tey ina.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
Ma' shiksuma ne kunet, ke yaja inte kimati tey kicha, nan tey ina. Shikiliti iwan tikitas ka yek.
No regañes al niño, porque él no sabe lo que hace, ni lo que dice. Enséñale y será bueno.
Ma' shitechte, shikita ka ne techteki te aka kineki.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No robes, mira que el ladrón nadie lo quiere.
Ma' shikuchi saya, ka patak kuchi kitalia etek ne iweyka iwan tachulejtia nemanha ka ini panu kicha.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No duermas mucho, que el mucho dormir pone pesado el cuerpo y envejece pronto al que esto pasa haciendo.
Ma' shiki at shulewa, nan né tikasi nemi achi sin ke mutalua, nan shikpata, ke yejemet uni welit metzkukulijtia.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No bebas agua sucia, ni de la que haya estado mucho sin correr ni cambiarse, que esas pueden enfermarte.
p. 59 · Nahuizalco
Nechwelita ne pajpapalumet, ka kipiat kalanchichin ne inyajtapal, iwan ajawiya pushpusha.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Me gustan las mariposas, porque tienen bonitas alas y agradables colores.
Tikita ken patani pak ne shushuchit pal kichichit inekyu ne kipia iyulijtik.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Miras cómo vuelan de flor en flor para libar de ellas el néctar que dentro tienen?
Ne papalumet inte tatzupinat.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Las mariposas no pican.
Kunet, ma' shimikti ne pajpalumet, tel, pal kiuni pal te mucha mal te aka, takatiwit pal lichijchiuka ne ka wejka pal shushuchital.
p. 59 · Nahuizalco
Traducción
Niño, no mates las mariposas, pues además, de no hacer mal alguno, han nacido para adorno de los campos y jardines.
p. 60 · Nahuizalco
Ini puvrechin pupuyut kitajtani limusna, ne mas yek ishnamik ipeluchin.
p. 60 · Nahuizalco
Ne peluchin mutalia ijpak ne ijikshi ka ipan.
p. 60 · Nahuizalco
Kipia ne ishumpe ne chulej tik ne iten.
p. 60 · Nahuizalco
Kitajtani pal ne chulej.
p. 60 · Nahuizalco
Ne pupuyutal se kukulis wey.
p. 60 · Nahuizalco
Pal ne pupuyutmet ne tunal kunyua kenha tayua.
p. 60 · Nahuizalco
Inte kitat nan ajku, nan kwajkwawit, nan ne kajkal, nan ne iishkalyu ne takamet.
p. 60 · Nahuizalco
Shimucha yek wan ne pupuyumet, iwan mas su chujchulejket.
p. 60 · Nahuizalco
Kwak yawit ka ajku, ne pupuyumet yu-kitat.
p. 60 · Nahuizalco
p. 61 · Nahuizalco
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan?
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan? Tikneki se takutun?
Ves esta grande guayaba que me regaló mamá? Quieres un pedazo?
Nechwelita saya ne frujfrutas iwan kwak ujuksituk (ujuksikut).
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
Me gustan mucho las frutas y más cuando están maduras.
Ne shukut, ne chalu, ne chumi, ne matza, ne nawa iwan ne tzaput patak ajajwiak; ne pula nusan iwan ne kinia, weli mukwa shushuwik ush ujuksituk, iwan ne mucha ajajwiak iayu.
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
El jobito (jocote), la guayaba, el anón, la piña, y el zapote son muy sabrosas; también el plátano y el guineo se pueden comer verdes o maduras con las que se hace sabroso el caldo.
Yaja kimiktia ne kijkimichin, iwan yejemet mucha alimentar.
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
El da muerte a los ratones y de ellos se alimenta.
Tikita ne kimichinchin ka kistuk patak yajki?
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
Ves aquel ratoncillo que ha salido huyendo?
Ka-nte kineki miki tik ne ijistit pal Manbru.
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
—Es que no quiere morir en las garras de Mambrú.
Ne kijkimichin kikwat tawiyal, iwan ne mijmistun kijkimichin.
p. 61 · Nahuizalco
Traducción
Los ratones comen maíz, y los gatos ratones.
p. 62 · Nahuizalco
Ne tal petztika iwan kitajtani tumey pal titatukat.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
La tierra está limpia y pide manos a la obra.
Ne (takat) tatziwi pewaya tekiti (tekite) teru inte kitamia.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
El (hombre) perezoso, comienza el trabajo, pero no lo concluye.
Ne teshkwimet, nuishnamikchin, cosa intatka kineki kichat, kitamiat ka kitechtekit.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
Los haraganes, compañeritos, como no les gusta hacer nada, terminan por ser ladrones.
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti. Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
Las fuerzas, el saber y el dinero, no se obtienen, sino por medio del trabajo. Hagamos esto, y después descansaremos.
p. 65 · Nahuizalco
Ne tunal kisa nemi.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne tunal kisa nemi. Ne tawilyu tawilua ne kojkojtan iwan ne tejtechan.
El sol está saliendo. Su luz alumbra los montes y las poblaciones.
Ne tawilyu tawilua ne kojkojtan iwan ne tejtechan.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne tunal kisa nemi. Ne tawilyu tawilua ne kojkojtan iwan ne tejtechan.
El sol está saliendo. Su luz alumbra los montes y las poblaciones.
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku. Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
Por las mañanas, los pajaritos cantan alegres dando gracias al Señor. Las flores, las aguas y los árboles, por las mañanitas, se ven más alegres.
Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Ne ka peyna, ne wiluchin pakit takwikat, kima't gracias Tuteku. Ne shushuchit, ne ajat iwan kwajkwawit ne ka tatwi nesit mas kalanchin iwan pajpakit.
Por las mañanas, los pajaritos cantan alegres dando gracias al Señor. Las flores, las aguas y los árboles, por las mañanitas, se ven más alegres.
Ka imaku ne tawil tunal, takatit ne ujuatal, ne tawial iwan kwajkwawit; iwan ka imaku yejemet weyat iwan tama' yajyankwik ipilawan.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Por la luz del sol, nacen las hierbas, las semillas y los árboles; y por ella crecen y dan nuevos hijos.
Ne tunal mutalua, inte muketza.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
El sol corre sin pararse.
Kwak nikan tayua, ijki ne tunal nemi tan tal.
p. 65 · Nahuizalco
Traducción
Cuando aquí es de noche, es porque está bajo tierra.
Ken chichin nemi ne at.
p. 65 · Nahuizalco
Tikneki tiyaw nuwan ka ne?
p. 65 · Nahuizalco
Ashan nikneki nimaltia, ka ne at ashkan patak yek nemi, inte ijki?
p. 65 · Nahuizalco
Yek maltia kwak ne at sesek.
p. 65 · Nahuizalco
Ke yek nemi ne at, Katuchti, shiwi shimalti nuwan!
p. 65 · Nahuizalco
p. 66 · Nahuizalco
Tey tikitztuk ka ne?
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Qué has visto por allá?
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Tunal, ka ne kanka taja tiyaw iwan kanka tiwitz, nemi kukunet ken naja, ka pajpakit metzitat keman talkisa ka tatwi ka wejwetzkatzin kialtia ne ishkalyu iwan tapakilia pal muchi?
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Sol, por allá donde tú vas, y de donde vienes, hay niños como yo, que se alegran al verte, cuando apareces por las mañanas tan risueño, bañando la faz con esa tu luz tan agradable para todos?
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 69 · Nahuizalco
Ne iten patak ishyekchin.
p. 69 · Nahuizalco
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak.
p. 69 · Nahuizalco
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
Oraciones 1–100 de 137 · Siguientes
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).