Texts
Search a word in texts written in Nahuat and read it in context.
Searching only Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · All texts
99 occurrences · Clear
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
99 occurrences
p. 48 · Nahuizalco
p. 49 · Nahuizalco
Tikmati kanka nemi ne shunpe?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: mati
Translation (Spanish)
Sabes dónde está el sombrero?
Ka nemi ijtik tik ne kumit (sic)?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Quién está sobre la olla?
Keshki shuchit tikpia taja?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Cuántas flores tiene Ud?
Keshki kumit tikpia taja ka ne?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Cuántas ollas tiene Ud. allá?
Tikpia nushunpe?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Tienes mi sombrero?
Tikitak ne tepet?
p. 49 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Miras el cerro?
Nemi ne kalat tik ne kumit?
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Está la rana en la olla?
Keshki kukuat tikitztuk taja?
p. 49 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Cuántas culebras ha visto Ud?
Keshki papalumet tikitak patanit?
p. 49 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Cuántas mariposillas vió Ud. volar?
Tejemet tikpiat tuishkalyu.
p. 49 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Nosotros tenemos cara
p. 52 · Nahuizalco
p. 53 · Nahuizalco
Keshki takamet tikitztuk taja tekiti?
p. 53 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Cuántos hombres ha visto Ud. trabajando?
(sic) Sapil, tikneki tiyaw?
p. 53 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Translation (Spanish)
Niña, te quieres ir?
p. 55 · Nahuizalco
p. 56 · Nahuizalco
Iwan yaja te mucha yek tik tuish iwan weli tikukuyat.
p. 56 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Tikpiakan, tikpiakan, tikpiakan ne kajkal ka tejchiwtuk saya ka kichiwket.
p. 56 · Nahuizalco
Iwan tejemet tinemit pal tikpalewiat; pal muchi tey kichat kanar tupal tejemet nusan.
p. 56 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Teku wan na tekitik saya pal techma' tey timunekit. Iwan tejemet tinemit pal tikpalewiat; pal muchi tey kichat kanar tupal tejemet nusan.
Papá y mamá trabajan mucho para darnos lo que necesitamos. Y nosotros tenemos la obligación de ayudarles; porque todo lo que ellos tienen es también para nosotros.
Nutajtzin teku nechilijtiwit, wan naja nikita, ka kinekit muchi ne miakawan, iwan kiuni kenhaya nemi pal tikchat tejemet ka imaku, ka kiuni kenha ne iteku nemi nusan ne inpilawan.
p. 56 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Mis señores padres me han dicho, y yo lo veo, que quieren mucho a su familia y eso debemos hacer (nosotros) con ellos, porque así como es el padre deben ser sus hijos.
Tikishmatuk yek imanha ka yek itzinu, yejyek imejmey, iwan ka ne kwawit isipalyu.
p. 56 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Está bien conocido desde hace mucho tiempo, que del buen tronco, buenas ramas y de tal árbol tal astilla.
p. 57 · Nahuizalco
Ma' shiki, kia su-nte tikit takukulijtia iwan tikchaya desmerecer.
p. 57 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
No bebas, porque la bebida enferma y desmerece.
Ma' shikwa saya, su-nte tikneki tikukuya.
p. 57 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Translation (Spanish)
No comas mucho, si quieres no enfermarte.
Shikiliti iwan tikitas ka yek.
p. 57 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Ma' shiksuma ne kunet, ke yaja inte kimati tey kicha, nan tey ina. Shikiliti iwan tikitas ka yek.
No regañes al niño, porque él no sabe lo que hace, ni lo que dice. Enséñale y será bueno.
Ma' shiki at shulewa, nan né tikasi nemi achi sin ke mutalua, nan shikpata, ke yejemet uni welit metzkukulijtia.
p. 57 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
No bebas agua sucia, ni de la que haya estado mucho sin correr ni cambiarse, que esas pueden enfermarte.
p. 59 · Nahuizalco
Tikita ken patani pak ne shushuchit pal kichichit inekyu ne kipia iyulijtik.
p. 59 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Miras cómo vuelan de flor en flor para libar de ellas el néctar que dentro tienen?
p. 60 · Nahuizalco
p. 61 · Nahuizalco
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan?
p. 61 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan? Tikneki se takutun?
Ves esta grande guayaba que me regaló mamá? Quieres un pedazo?
Tikneki se takutun?
p. 61 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Translation (Spanish)
Tikita ini wey chalu ne nechtaukuli tunan? Tikneki se takutun?
Ves esta grande guayaba que me regaló mamá? Quieres un pedazo?
Tikita ne kimichinchin ka kistuk patak yajki?
p. 61 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Ves aquel ratoncillo que ha salido huyendo?
Ka-nte kineki miki tik ne ijistit pal Manbru.
p. 61 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
—Es que no quiere morir en las garras de Mambrú.
p. 62 · Nahuizalco
Titekitikan, kiunij mupia tey wan tikuat teya cosas tey timunekit.
p. 62 · Nahuizalco · See in the dictionary: kua
Translation (Spanish)
Trabajemos, que así se tiene con que comprar muchas cosas que nos hacen falta.
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti.
p. 62 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti. Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
Las fuerzas, el saber y el dinero, no se obtienen, sino por medio del trabajo. Hagamos esto, y después descansaremos.
Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
p. 62 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti. Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
Las fuerzas, el saber y el dinero, no se obtienen, sino por medio del trabajo. Hagamos esto, y después descansaremos.
p. 64 · Nahuizalco
Taja tikpia ume mumetzkuyu iwan ume mumajkul.
p. 64 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Ud. tiene dos piernas y dos brazos.
Taja tikpia se muyak iwan ume mukshi.
p. 64 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Ud. tiene una nariz y dos pies.
Taja tikpia ume munakas iwan ume mutenshipal.
p. 64 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Translation (Spanish)
Ud. tiene dos orejas y dos labios.
Tikmati taja ka kipia ume imajkul iwan majtakti imapil?
p. 64 · Nahuizalco · See in the dictionary: mati
Translation (Spanish)
Sabe Ud. quién tiene dos brazos y diez dedos?
Tikelnamiki taja ka kipia sema se iyak, iwan ume ikshi?
p. 64 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Recuerda Ud. quién posee una nariz y dos pies?
p. 65 · Nahuizalco
Tikneki tiyaw nuwan ka ne?
p. 65 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Tey tikpia tiu-tikcha ashan?
p. 65 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia
Tikneki ken ini nikpia nikan?
p. 65 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Su tikneki, ma nimetzajkawili chupi tumin.
p. 65 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
p. 66 · Nahuizalco
Tey tikitztuk ka ne?
p. 66 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Qué has visto por allá?
Ka welis mutalua ken taja, pal tiweli tikita muchi tayua iwan tunal, kalan Tunal!
p. 66 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Quién pudiera correr como tú, para poder ver todo de la noche al día, hermoso Sol!
Tikneki tiyaw nuwan?
p. 66 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Translation (Spanish)
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
p. 66 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 68 · Nahuizalco
Man taja tey tikneki tikwa?
p. 68 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki, kwa
Translation (Spanish)
Qué quiere Ud. comer?
Tikneki ma niktali michin pal tik weyat, se chupi tuchti, wilut teshkal iwan sejse ayeku?
p. 68 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik, neki
Translation (Spanish)
Quiere que le ponga pescado fresco del río, un poco de conejo, paloma asada y unos porotos?
Nemi patak yek, nutajtzin, nemanha tikpias taja muishpan se ajwiak takwali wan chupi tumin mutashtaniskia ka imaku.
p. 68 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Está muy bien, señor, pronto tendrá Ud. puesto un sabroso almuerzo por no mucho dinero que se le cobrará por él.
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi?
p. 68 · Nahuizalco · See in the dictionary: pia, kuchi
Translation (Spanish)
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi? Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
Señor, tiene Ud. dónde dormir? Y si no, aquí se le puede arreglar una cama, y podrá pasar la noche sin cuidado (alguno).
Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
p. 68 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi? Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
Señor, tiene Ud. dónde dormir? Y si no, aquí se le puede arreglar una cama, y podrá pasar la noche sin cuidado (alguno).
p. 69 · Nahuizalco
Tikita ka kipia pepetaka ijish.
p. 69 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
p. 70 · Nahuizalco
Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak.
p. 70 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
p. 70 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Tikmajkaita ka takipini iwan ne kukulis, kajkalkuat iwan muchi teya weli tami muwan?
p. 70 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Le tienes miedo al trueno, a las enfermedades, a las serpientes y a todo lo que pueda acabar contigo?
Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
p. 70 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Ne chichiwalmetat mutalia tik ne talchi ush mutalia pak ne ume chakwayu, iwan ne ume imey mutalua wan itajpal yawi iwan witz ne imeymetat weli mutisi yek.
p. 70 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
La piedra de moler se pone en el suelo o encajada en dos horquetas, y con las dos manos se corre con fuerza y va y ven la mano de piedra para poder hacer bien el molido.
p. 71 · Nahuizalco
Tikneki titumawaya nemanha?
p. 71 · Nahuizalco · See in the dictionary: neki
Shitakaktuk ina ne tumawak tik nutakewal, shalika nuaw, nikneki niki (?) iwan nimaltia wan nimuteka nikuchi chupi, inte nikcha pensar asu inte intatka kelea (¿?) niktema nuijti mal ka ikwenta yaja nimiki nemanha.
p. 71 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Taja se tilonko (ina ne chule ke ini titaketztuk ka shinik ka ne kuyamet) te tikita ka se ma takwa, wan at wan se ma kuchipanu wan mutalua miki.
p. 71 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Se weluk, sin ke kimati kitak ne prube kuyamet muketza ne itekuyu iwan se tawil tik imey, ka kitalij se kumit wan at tik tit, iwan kijilpia achtu kikekchiwa (? kikechichkwa) (mas yek nak (?) kimikti) pal kinama' ne inakayu ka kiasi (yaci) muchi techan.
p. 71 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
p. 73 · Nahuizalco
Catal, tikitak ken chuka nukukutuchin?
p. 73 · Nahuizalco
Translation (Spanish)
Catalina, ves cómo llora mi muñequita?
Nuamaw kipia tik ne ijiswayu miak (mijyac) iwan kalanchichin ajawilti.
p. 73 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Mi libro tiene en sus páginas muchos y bonitos dibujos.
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan?
p. 73 · Nahuizalco · See in the dictionary: ita
Translation (Spanish)
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
p. 73 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
p. 74 · Nahuizalco
Ka kineki mumachtia sema kineki mutalia cuidado ma mukwepa panu miyak veces yajaya tekit pal kiuni naka tik tutzuntekun; kelia yek ken muita tik amat, mupewaltia ne kipiat sesan ijpak, eyupan ka ne ume, ka yey iwan kiuni ka nemit cunfurme ka mumachtiaya.
p. 74 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
El que quiera aprenderlo, sólo necesita poner cuidado y repasar bien muchas veces una misma lección, a fin de que se quede en la memoria; siendo mejor, como se ve en el texto, principiar por las que tienen una sola voz, después por las de dos, de tres y así sucesivamente, según el aprovechamiento obtenido.
Mumachteya mupewaltia ma amatachia achtu tik amat patak yulik ka tzalanik miak ken nemi pal mumati, pal kiuni mujkwilua tey mutalia ush taketzat wan muamatachia tik kojtik kupak, mutalia tik tutzuntekun, ma tzalani yek yaja ne tuten, ka tzutzuntalijtuk, kia ne (?) inte kipiat intiajpal kenha ne (?) kipia.
p. 74 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
El discípulo principiante debe leer primero en el libro muy despacio por sonidos, tanto como sea necesario para entenderlo, después se escriben las palabras u oraciones y se leen en alta voz, teniendo cuidado de que suenen bien las vocales acentuadas, tanto las fuertes como las débiles.
p. 75 · Nahuizalco
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania.
p. 75 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi.
p. 75 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan.
p. 75 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk.
p. 75 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Asu ne chikiwit kineki takati, shiktali tik tunal iwan shikpupu wan se kwachpala.
p. 75 · Nahuizalco · See in the dictionary: Nawat, tajtani, tik
Translation (Spanish)
Si el canasto quiere nacerse (veraguarse), póngase al sol y límpiese con un trapo.
Sources and licenses
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adapted by nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adapted by nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).