Nahuat

Textos

Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.

Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene

Se busca solo en King, Timumachtikan! (2011) · Todos los textos

104 ocurrencias · Borrar

King, Timumachtikan! (2011)

104 ocurrencias

5 Tay kichiwa?

  • Ne kunet nemi tik ne kal.

    p. 30

    Traducción

    El niño está en la casa.

  • Ne kal nemi tik ini ujti.

    p. 30

    Traducción

    La casa está en esta calle.

  • Nemi tik ne techan.

    p. 30

    Traducción

    Está en el pueblo.

  • Ne pelu nemi tik ne tenkal.

    p. 30

    Traducción

    El perro está en el patio.

  • Semaya ne kunet nemi tik ne kal.

    p. 30

    Traducción

    Sólo el niño está en la casa.

  • Ne siwat tekiti tik ne tenkal.

    p. 31

    Traducción

    La mujer trabaja en el patio.

  • Kuchi tik ne kal.

    p. 31

    Traducción

    Duerme en la casa.

  • Yaja mutalua tik ne ujti.

    p. 31

    Traducción

    Él corre en la calle.

6 Tay kichiwat yejemet?

  • Nemi ka nikan tik ne tenkal.

    p. 33

    Traducción

    Está aquí en el patio.

  • Nemit ka né tik ne mil.

    p. 33

    Traducción

    Están ahí en la milpa.

  • Yaja tekiti tik ne tenkal.

    p. 33

    Traducción

    Ella trabaja en el patio.

  • Yejemet tekitit tik ne mil.

    p. 33

    Traducción

    Ellos trabajan en la milpa.

9 Tay tikchiwa?

  • Nikmana ne et tik se kumit, wan niktalia ne kumit pak ne tit.

    p. 41

    Traducción

    Cuezo los frijoles en una olla, y pongo la olla encima del fuego.

  • Kipalewia iteku tik ne mil.

    p. 41

    Traducción

    Ayuda a su padre en la milpa.

10 Tay tikwa?

  • Nikpalewia nuteku tik ne mil.

    p. 44

    Traducción

    Ayudo a mi padre en la milpa.

12 Ken ne mupelu?

  • Tay nemi tik mutechan?

    p. 51

    Traducción

    ¿Qué hay en tu pueblo?

  • Tik nutechan nemit miak kal, se chikitik tiankis, ume yektzin teupan, wan se apan.

    p. 51

    Traducción

    Tik nutechan nemit miak kal, se chikitik tiankis, ume yektzin teupan, wan se apan. Nusan nemi se wey tepet.

    En mi pueblo hay muchas casas, un pequeño mercado, dos bonitas iglesias, y un río. También hay un cerro (o volcán) grande.

  • Tay nemi tik ne kojtan?

    p. 51

    Traducción

    ¿Qué hay en el monte?

  • Tik ne kojtan nemit kwajkwawit.

    p. 51

    Traducción

    En el monte hay árboles.

  • Nitekiti mujmusta tik ne numil.

    p. 51

    Traducción

    Nikpia. Nitekiti mujmusta tik ne numil.

    Tengo. Trabajo en mi milpa todos los días.

14 Tinemit tik Witzapan

  • Naja ninemi tik Ijtzalku.

    p. 56

    Traducción

    Yo vivo en Izalco.

  • Tik nutechan nemit tajtamachtiluyan, teujteupan wan miak kal.

    p. 56

    Traducción

    En mi pueblo hay escuelas, iglesias y muchas casas.

  • Tejemet tinemit tik Witzapan.

    p. 56

    Traducción

    Nosotros vivimos en Santo Domingo de Guzmán.

  • Keski tamachtiluyan nemit tik Witzapan?

    p. 56

    Traducción

    ¿Cuántas escuelas hay en Santo Domingo?

  • Tik tutechan tikpiat ume tamachtiluyan.

    p. 56

    Traducción

    En nuestro pueblo tenemos dos escuelas.

  • Tay ankichiwat tik Witzapan?

    p. 56

    Traducción

    ¿Qué hacen en Santo Domingo de Guzmán?

  • Titekitit tik ne mil.

    p. 56

    Traducción

    Titekitit tik ne mil. Nusan tikchiwat kumal.

    Trabajamos en la milpa. También hacemos comales.

15 Antaketzat Nawat?

  • Antaketzat Nawat tik anmutechan?

    p. 59

    Traducción

    ¿Ustedes hablan náhuat en su pueblo?

  • Muchi ne kujkunet mumachtiat Nawat tik anmutajtamachtiluyan?

    p. 59

    Traducción

    ¿Todos los niños aprenden náhuat en las escuelas de ustedes?

  • Tik sejse, muchi ne kujkunet mumachtiat, wan tik sejse tesu.

    p. 59

    Traducción

    En algunas, todos los niños aprenden, y en otras no.

  • Tik ne seuk tamachtiluyan, te mumachtiat.

    p. 59

    Traducción

    Semaya tikpiat se. Tik ne seuk tamachtiluyan, te mumachtiat.

    Sólo tenemos una. En la otra escuela, no aprenden.

16 Miak o chiupi?

  • Keski tamachtiluyan ankipiat tik anmutechan?

    p. 61

    Traducción

    ¿Cuántas escuelas tienen en su pueblo?

  • Tik tutechan tikpiat ume tamachtiluyan, se wey wan se chikitik.

    p. 61

    Traducción

    En nuestro pueblo tenemos dos escuelas, una grande y una pequeña.

  • Te nikmati, pero tik ne wey tamachtiluyan nemit miak kunet, wan tik ne chikitik, nemit semaya chiupi.

    p. 61

    Traducción

    No sé, pero en la escuela grande hay muchos niños, y en la pequeña, sólo hay pocos.

  • Muchi ne kujkunet mumachtiat tik anmutechan?

    p. 61

    Traducción

    ¿Todos los niños estudian en su pueblo?

19 Te nikajsi nuamatzin

  • Shikwi se tisat wan shitajkwilu tik ne muamatzin!

    p. 68

    Traducción

    ¡Usa un lápiz y escribe en tu cuaderno!

  • Nikana senpa tik ne nukustalchin.

    p. 68

    Traducción

    Lo guardo siempre en mi mochila.

20 Shu shikua se amatzin!

  • Shikishti muchi tik ne mukustalchin pal tiktemuat ne muamatzin.

    p. 70

    Traducción

    Saca todo de tu mochila para que busquemos tu cuaderno.

  • Timuneki se amatzin pal titajkwilua tik ne tamachtiluyan.

    p. 70

    Traducción

    Timuneki se amatzin pal titajkwilua tik ne tamachtiluyan. Shu shikua se!

    Necesitas un cuaderno para escribir en la escuela. Ve a comprar uno.

  • Kinamakat ajamatzin tik uni tiendaj.

    p. 70

    Traducción

    Kinamakat ajamatzin tik uni tiendaj. Shu ka ne!

    Venden cuadernos en esa tienda. Ve ahí.

  • Shu shitajtani tik ne tiendaj.

    p. 70

    Traducción

    Inte nikmati. Shu shitajtani tik ne tiendaj.

    No sé. Ve a preguntar en la tienda.

23 Kanka yawi?

  • Kinamakat ajamatzin tik ne tiendaj?

    p. 79

    Traducción

    ¿En la tienda venden lápices?

  • Te nikmati, yawi tajtani tik ne tiendaj.

    p. 79

    Traducción

    No sé, va a preguntar en la tienda.

24 Tik ne tiankis (1)

  • Se siwat mutalia kinamaka awakat wan pula tik ne tiankis.

    p. 81

    Traducción

    Se siwat mutalia kinamaka awakat wan pula tik ne tiankis. Paula kinutza, wan kitajtani keski ipatiw ne pula.

    Una mujer se pone a vender aguacates y plátanos en el mercado. Paula le habla, le pregunta cuánto valen los plátanos.

25 Tik ne tiankis (2)

  • Paula kitemua chijchil tik ne tiankis wan te kiajsi.

    p. 84

    Traducción

    Paula kitemua chijchil tik ne tiankis wan te kiajsi. Yaja kitajtanilia se tanamakani:

    Paula busca chiles en el mercado y no encuentra. Ella le pregunta a una vendedora:.

26 Tik ne shajkal

  • — Shikita uni kuyamet tik ne ujti.

    p. 86

    Traducción

    — Shikita uni kuyamet tik ne ujti. Wan taja, tikpia kujkuyamet?

    — ¡Mira ese cerdo en el camino! ¿Tu tienes un cerdo?

  • — Nikpia ume tik ne shajkal.

    p. 86

    Traducción

    — Tengo dos en el rancho.

27 Ne Nawat ne taketzalis ipal nutechan

  • — Mumachtiat tik ne tamachtiluyan.

    p. 88

    Traducción

    — Mumachtiat tik ne tamachtiluyan. Naja nusan niaw nimumachtia.

    — Aprenden en la escuela. Yo también voy a aprender.

28 Keman tiaw timukwepa?

  • Niasneki ka Sentzunat tik ne tawikani.

    p. 92

    Traducción

    — Niaw nikisa peyna. Niasneki ka Sentzunat tik ne tawikani.

    — Así es, voy a ir a Sonsonate en el autobús.

30 Chilkwachtzin wan ne kuyut

  • — Nunoya nemi tik se chikitik kal ijtik ne kojtan.

    p. 95

    Traducción

    — Mi abuela vive en una pequeña casa dentro del bosque.

  • — Yaja nechilwij ka te niweli nitaketza iwan aka tik ne ujti.

    p. 95

    Traducción

    — Yaja nechilwij ka te niweli nitaketza iwan aka tik ne ujti. Niawa tel!

    — Ella me dijo que no puedo hablar con nadie en el camino. Ya me voy pues!

31 Nikelnamiki nutechan

  • Tik tutechan tikelkawat ne itaketzalis ne tunoywan.

    p. 97

    Traducción

    — Tejkia tay titakaktuk. Pero ashan tea welit taketzat muchi. Tik tutechan tikelkawat ne itaketzalis ne tunoywan.

    — Es verdad lo que has oído. Pero ahora ya no pueden hablar muchos. En nuestro pueblo olvidamos la lengua de nuestros abuelos.

32 Ume takwikalis

  • Tik ne nutechan ninestuk,

    p. 101

    Traducción

    En mi pueblo nací,

  • Tik nutechan muchiwat

    p. 101

    Traducción

    En mi pueblo se hacen ollas,

  • Ka ne tik ne tejtechan

    p. 101

    Traducción

    Allí en los pueblos,

  • Shikalaki tik nutechan!

    p. 101

    Traducción

    ¡Entra en mi pueblo!

33 Sujsul nipakiskia

  • — Te, ika nemit pal musajsakat ne kujkumal ka ukse techan pal tiknamakat, wan chiupi tumin naka pal muchi titakwat tik ne kal.

    p. 103

    Traducción

    — No, porque hay que llevar los comales a otro pueblo para venderlos, y queda poco dinero para que todos en casa coman.

  • — Ká tekiti tik ne mil?

    p. 103

    Traducción

    — ¿Quién trabaja en la milpa?

  • — Tik ne mil semaya ne takamet tekitit.

    p. 103

    Traducción

    — Tik ne mil semaya ne takamet tekitit. Ne siwatket tajpiat ne kal, tuchpanat, kiskaliat ne kujkunet, kisat kikuat ne takwal, kwak weli nusan yawit tanamakat, nusan tamanat ipal muchi...

    — En la milpa sólo los hombres trabajan. Las mujeres vigilan la casa, barren, crían a los niños, salen a comprar comida, cuando se puede también van a vender, también cocinan para todos...

  • Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil.

    p. 103

    Traducción

    — Kia, ne takamet te kichiwat. Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil. Ijkiuni muchiwa katka tik tutechan. Teuk mupatatuk sujsul.

    — Así es, los hombres no hacen. Cuando una mujer no tiene marido, puede hacer comales para tener dinero para que puedan comer ella y sus hijos, porque las mujeres no trabajan en la milpa. Así se hacía antes en nuestro pueblo; todavía no ha cambiado mucho.

  • Ijkiuni muchiwa katka tik tutechan.

    p. 103

    Traducción

    — Kia, ne takamet te kichiwat. Kwak se siwat te kipia ishulejyu, weli kichiwa kumal pal kipia tumin pal welit takwat yaja wan ipilawan, ika ne siwatket te tekitit tik ne mil. Ijkiuni muchiwa katka tik tutechan. Teuk mupatatuk sujsul.

    — Así es, los hombres no hacen. Cuando una mujer no tiene marido, puede hacer comales para tener dinero para que puedan comer ella y sus hijos, porque las mujeres no trabajan en la milpa. Así se hacía antes en nuestro pueblo; todavía no ha cambiado mucho.

35 Te niajki nitekiti

  • Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech.

    p. 107

    Traducción

    Nemanha nimukwepki nisa ika nimayana. Nimuketzki nitakwa pero te nimumatki yek, yajika nimutekak senpa wan ninakak tik ne tapech. Te niwelik nikisa ika nisutawa, nikukuya wan nechkukua nutzuntekun.

    Luego me volví a despertar porque tenía hambre. Me levanté a comer pero no me sentí bien, por eso me acosté otra vez y me quedé en la cama. No pude salir porque estaba cansado, estaba enfermo y me dolía la cabeza.

36 Yawi Carlita ichan inoya

  • Nikishtij ne nuamatzin tik ne nukustalchin wan nipejki nitajkwilua ken muchi.

    p. 110

    Traducción

    — Semaya nechilwij ma nimutali nitajkwilua. Nikishtij ne nuamatzin tik ne nukustalchin wan nipejki nitajkwilua ken muchi.

    — Sólo me dijo que me sentara y empezara a escribir. Saqué de mi mochila mi cuaderno y empecé a escribir como los otros.

  • — Tesu, nusan timumachtijket se takwikalis tik Nawat ne techmachtij ne tamachtiani.

    p. 111

    Traducción

    — Tesu, nusan timumachtijket se takwikalis tik Nawat ne techmachtij ne tamachtiani. Wan timawiltijket.

    — No, también aprendimos una canción en náhuat que nos enseñó la maestra. Y jugamos.

37 Taika te tiwalaj?

  • Tejemet tikwijket ne tawikani, wan tik Sentzunat tiajket tikitat se ne iechkawan itukay Luisito.

    p. 113

    Traducción

    — Te niajki nusel, yajki nuwan se nukunpa itukay Fernando. Tejemet tikwijket ne tawikani, wan tik Sentzunat tiajket tikitat se ne iechkawan itukay Luisito. Taja tikishmati?

    — No fui solo, fue conmigo un amigo que se llama Fernando. Tomamos el bus y en Sonsonate fuimos a ver a uno de sus hermanos mayores llamado Luisito. ¿Lo conoces?

  • — Yaja nemi tik Canada.

    p. 113

    Traducción

    — Yaja nemi tik Canada. Semaya walaj pal panu sejse tunal wan mukwepa ka ne.

    — Él vive en Canadá. Sólo vino a pasar unos días y regresa para allá.

39 Niweli nimetzmachtia!

  • — Kwak nichikitik ne nunan wan nunoya nechnutzat katka tik Nawat.

    p. 117

    Traducción

    — Kwak nichikitik ne nunan wan nunoya nechnutzat katka tik Nawat. Yajika niweli ne taketzalis. Ne munan weli Nawat?

    — Cuando era pequeño mi madre y mi abuela me hablaban en náhuat. Por eso puedo el idioma. ¿Tu mamá puede náhuat?

  • Naja tea niu-nitaketza muwan tik Castillaj, semaya tik Nawat.

    p. 117

    Traducción

    — Ashan! Naja tea niu-nitaketza muwan tik Castillaj, semaya tik Nawat.

    — ¡Ahora! Ya no voy a hablar contigo en español, sólo en náhuat.

  • — Tikneki ma nikpata tay tina tik Castillaj pal tikitat su nikmati yek?

    p. 117

    Traducción

    — ¿Quieres que traduzca lo que dices al español para ver si lo entiendo bien?

  • Semaya tiawit titaketzat tik Nawat.

    p. 117

    Traducción

    — Tesu, te yek ma shikpata. Semaya tiawit titaketzat tik Nawat. Te nikneki ma titaketzakan tik Castillaj. Shikelkawa ne Castillaj. Shiyultaketza semaya tik Nawat.

    — No, no es bueno [no conviene] que traduzcas. Solamente vamos a hablar náhuat. No quiero que hablemos en español. Olvidá el español. Pensá en náhuat no más.

  • Te nikneki ma titaketzakan tik Castillaj.

    p. 117

    Traducción

    — Tesu, te yek ma shikpata. Semaya tiawit titaketzat tik Nawat. Te nikneki ma titaketzakan tik Castillaj. Shikelkawa ne Castillaj. Shiyultaketza semaya tik Nawat.

    — No, no es bueno [no conviene] que traduzcas. Solamente vamos a hablar náhuat. No quiero que hablemos en español. Olvidá el español. Pensá en náhuat no más.

  • Shiyultaketza semaya tik Nawat.

    p. 117

    Traducción

    — Tesu, te yek ma shikpata. Semaya tiawit titaketzat tik Nawat. Te nikneki ma titaketzakan tik Castillaj. Shikelkawa ne Castillaj. Shiyultaketza semaya tik Nawat.

    — No, no es bueno [no conviene] que traduzcas. Solamente vamos a hablar náhuat. No quiero que hablemos en español. Olvidá el español. Pensá en náhuat no más.

  • — Tik ne tamachtiluyan, nusan techilwia ne tamachtiani ma tikchiwakan ijkiuni.

    p. 117

    Traducción

    — En la escuela, también nos dice la maestra que hagamos así.

  • — Sujsul nipaki ka anmumachtiat Nawat tik ne tamachtiluyan.

    p. 117

    Traducción

    — Sujsul nipaki ka anmumachtiat Nawat tik ne tamachtiluyan. Yek ma shimumachtikan tik ne tamachtiluyan wan ka anmuchan.

    — Me alegra mucho que ustedes aprendan náhuat en la escuela. Es bueno que aprendan en la escuela y en casa..

  • Yek ma shimumachtikan tik ne tamachtiluyan wan ka anmuchan.

    p. 117

    Traducción

    — Sujsul nipaki ka anmumachtiat Nawat tik ne tamachtiluyan. Yek ma shimumachtikan tik ne tamachtiluyan wan ka anmuchan.

    — Me alegra mucho que ustedes aprendan náhuat en la escuela. Es bueno que aprendan en la escuela y en casa..

40 Tay metzilwij ma shikchiwa?

  • Tik ne ujti…

    p. 120

    Traducción

    En el camino...

41 Se tanamakani wan se takuani

  • Yaja kinmachtia ne kujkunet tik ne tamachtiluyan.

    p. 124

42 Nikinmachtia tay nimumachtia

  • Mujmusta kwak tanesi, muchi timuketzat tik ne tuchan.

    p. 127

  • Tik ne tamachtiluyan ne tamachtiani techmachtia Nawat.

    p. 127

  • Nikinmachtia ne nuikaw wan ne nueltiw muchi tay nimumachtijtuk tik ne tamachtiluyan.

    p. 127

  • Ne nunan kinteka ne chijchikitik tik ne intapech.

    p. 127

  • Achtu naja nimumachtia tik ne tamachtiluyan, nechmachtia ne tamachtiani.

    p. 127

43 Te tiawit tikajkawat ma miki!

  • Sujsul nugustoj nitaketza tik Nawat, ika yaja ne taketzalis ipal tutechan.

    p. 130

  • Yajika nitaketza Nawat tik ne tamachtiluyan wan ka nuchan.

    p. 130

  • Wan te yawi muelkawa, su muchi techkakit titaketzat Nawat nujme: tik ne tamachtiluyan, tik ne ujpatawak ipal tutechan, ka tuchan, kan timawiltiat, kan titekitit, kan tipashaluat…

    p. 130

  • Tejemet tinat ka ne tutaketzalis yawi yultuk su mukaki itech ne tuten, su yultuk tik ne iten ne noya wan ne iishwiu, ne chulet wan ne shulut.

    p. 130

45 Nitachia iwan ne nujnuish

  • Tik tuishkalyu nemit sejse takutun.

    p. 134

  • Ijtik ne tuelpan nemi ne tuyulu, wan tik ne tuijti panu muchi tay tikwat wan tikunit.

    p. 134

47 Maka shikilwi!

  • Ne nunan tanamaka tik ne tiankis, wan kwak naja te nimumachtia nikpalewia.

    p. 138

  • Su kineki, naja niaw nikishtia ne chijchil tik ne wajkal pal tiktaliat inawak ne tujtumat.

    p. 138

48 Nikneki ma shiwikikan nuwan

  • Nusan kinekituya ma wiki tuwan ne nueltiw chikitik, pal te naka isel tik ne kal wan pal techpalewia tik ne tiankis.

    p. 140

49 Nugustoj niaw ka tiankis

  • Nugustoj niaw ka tiankis ika welit tikakit muchi tay kichiwat contar tik ne techan.

    p. 141

  • Su tiaw tik ne tiankis, shikaki ne tanamakanimet.

    p. 141

  • Wan kwak kichiwa suceder se tik ne techan wan kipiat sejse pal kichiwat contar, muchiwat alegrar sujsul.

    p. 141

50 Tamachtiani Alejandro

  • Nemituya se tamachtiani tik nutechan.

    p. 143

  • Yaja kipiatuya se chikitik tamachtiluyan tik ne techan.

    p. 143

  • Ne nunan wan nuteku inaket ka yek ma naja nimumachti, wan kinekituyat ma niaw tik ne tamachtiluyan.

    p. 143

  • Naja wan ne nukunpawan timutaliat katka itech se mesaj tik itachialis ne Tajtzin Alejandro.

    p. 143

  • Kitzakket ne tamachtiluyan ikman, wan tea nemituya tamachtiani tik tutechan.

    p. 143

Fuentes y licencias

  • Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
  • Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
  • Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
  • King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
  • Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
  • Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).