Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos
124 ocurrencias · Borrar
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
124 ocurrencias
p. 47 · Nahuizalco
Ne shuret.
p. 47 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: shulét
Traducción
El viejo
Ume peta-pala.
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
Dos petates viejos
Kan nemi ne kunet?
p. 47 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Dónde está el niño?
Keshki piltzinmet?
p. 47 · Nahuizalco
Traducción
Cuántos jóvenes?
Keshki kukunet?
p. 47 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Cuántos niños?
Tejemet titakwat.
p. 47 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros comemos
p. 48 · Nahuizalco
Ume petat wan se chikiwit.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: petat
Traducción
Dos esteras y un canasto
Ne siwaket tapikit.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: siwat
Traducción
Las mujeres están tejiendo
Ume kukunet mawiltiat.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Dos niños están jugando
Yey takamet taketzat.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Traducción
Tres hombres están hablando
Yaja kipia se kuyamet.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kuyamet
Traducción
Ella tiene un cerdo
Ume siwaket tapakat.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: siwat
Traducción
Dos mujeres están lavando
Nawi piltzinmet takwat.
p. 48 · Nahuizalco
Traducción
Cuatro muchachos están comiendo
Nikpia yey petat yankwik.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: petat
Traducción
Tengo tres esteras nuevas
Tejemet tikpiat tunakas.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros tenemos orejas
p. 49 · Nahuizalco
Kanka nemi ne wewet?
p. 49 · Nahuizalco
Traducción
Dónde está el tambor?
Kamet mawiltiat?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ká2
Traducción
Quiénes están jugando?
Keshki siwaket tapakat?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: siwat
Traducción
Cuántas mujeres están lavando?
Kanka nemi ne siwaket wan ne kukunet?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet, siwat
Traducción
Dónde están las mujeres y los niños?
Tikitak ne tepet?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tepet
Traducción
Miras el cerro?
Keshki papalumet tikitak patanit?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: papalut
Traducción
Cuántas mariposillas vió Ud. volar?
Tejemet tikpiat tuishkalyu.
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros tenemos cara
p. 51 · Nahuizalco
Tey ankichat anmejemet?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: anmejemet
Traducción
Qué están haciendo Uds.?
Tejemet mawiltiat (sic).
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros estamos jugando
Tey kipia yejemet?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
Qué tienen ellos?
Tejemet tiamatachiat.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros estamos leyendo
Tejemet titakwat.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Nosotros estamos comiendo
Tey kipia ne kuyamet?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kuyamet
Traducción
Qué tiene el cerdo?
Se kunet weli takwa, mutalua, chuka, kuchi wan temiki.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Un niño puede comer, correr, llorar, dormir y soñar.
Ken inte weli kicha se kunet?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Qué no puede hacer un niño?
Se kunet inte weli patani, tiajwa wan tawawana.
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Un niño no puede volar, latir ni escarbar.
Ken nemi ne kunet?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Cómo está el niño?
Tey weli se kunet kicha?
p. 51 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Qué puede un niño hacer?
p. 52 · Nahuizalco
p. 53 · Nahuizalco
p. 55 · Nahuizalco
Yejemet inteuk welit takwat tawial (sic).
p. 55 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
Ellos no pueden comer maíz.
Teru yejemet inte kinekit witzet.
p. 55 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: witz, yejemet
Traducción
Pero ellos no quieren venir.
Chik chik chik, inat ne chikitikmet.
p. 55 · Nahuizalco
Traducción
Pío, pío, pío, dicen los chiquitines.
p. 56 · Nahuizalco
Tikpiakan, tikpiakan, tikpiakan ne kajkal ka tejchiwtuk saya ka kichiwket.
p. 56 · Nahuizalco
Iwan tejemet tinemit pal tikpalewiat; pal muchi tey kichat kanar tupal tejemet nusan.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Teku wan na tekitik saya pal techma' tey timunekit. Iwan tejemet tinemit pal tikpalewiat; pal muchi tey kichat kanar tupal tejemet nusan.
Papá y mamá trabajan mucho para darnos lo que necesitamos. Y nosotros tenemos la obligación de ayudarles; porque todo lo que ellos tienen es también para nosotros.
Nutajtzin teku nechilijtiwit, wan naja nikita, ka kinekit muchi ne miakawan, iwan kiuni kenhaya nemi pal tikchat tejemet ka imaku, ka kiuni kenha ne iteku nemi nusan ne inpilawan.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tejemet
Traducción
Mis señores padres me han dicho, y yo lo veo, que quieren mucho a su familia y eso debemos hacer (nosotros) con ellos, porque así como es el padre deben ser sus hijos.
Timuchakan yejyeket.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yek
Traducción
Timuchakan yejyeket. Iwan Tuteku techtawikilis ne tutekiw.
Seamos buenos y Dios nos pagará nuestros trabajos.
Ini inat iwan kichat ne kukunet weyatiwit iwan kimachtijtiwit ka yejyeket takamet.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet, takat, yek
Traducción
Esto dicen y hacen los niños criados y enseñados por buenas personas.
p. 57 · Nahuizalco
Ma' shitajtani iwan shitama' ka metztajtani.
p. 57 · Nahuizalco
Traducción
No pidas y da cuando te pidan.
Ma' shiksuma ne kunet, ke yaja inte kimati tey kicha, nan tey ina.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Ma' shiksuma ne kunet, ke yaja inte kimati tey kicha, nan tey ina. Shikiliti iwan tikitas ka yek.
No regañes al niño, porque él no sabe lo que hace, ni lo que dice. Enséñale y será bueno.
Ma' shikuchi saya, ka patak kuchi kitalia etek ne iweyka iwan tachulejtia nemanha ka ini panu kicha.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: etek
Traducción
No duermas mucho, que el mucho dormir pone pesado el cuerpo y envejece pronto al que esto pasa haciendo.
Ma' shiki at shulewa, nan né tikasi nemi achi sin ke mutalua, nan shikpata, ke yejemet uni welit metzkukulijtia.
p. 57 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
No bebas agua sucia, ni de la que haya estado mucho sin correr ni cambiarse, que esas pueden enfermarte.
p. 59 · Nahuizalco
Nechwelita ne pajpapalumet, ka kipiat kalanchichin ne inyajtapal, iwan ajawiya pushpusha.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: papalut
Traducción
Me gustan las mariposas, porque tienen bonitas alas y agradables colores.
Yejemet mansochichin.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
—Ellas son muy mansas.
Ne papalumet inte tatzupinat.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: papalut
Traducción
Las mariposas no pican.
Nemi miak clases papalumet, seki kisat patanit wan tunal, iwan seki tayua; iwan keman kitatukat, yajki wan inte weli muitzkiat, ka majmawi pal mikit ken tejemet.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: papalut, tejemet
Traducción
Hay muchas clases de mariposas, unas que salen a volar de día y otras por la noche; pero cuando las persiguen, huyen y no se dejan coger, porque temen morir como nosotros.
Kunet, ma' shimikti ne pajpalumet, tel, pal kiuni pal te mucha mal te aka, takatiwit pal lichijchiuka ne ka wejka pal shushuchital.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Niño, no mates las mariposas, pues además, de no hacer mal alguno, han nacido para adorno de los campos y jardines.
p. 60 · Nahuizalco
Pal ne pupuyutmet ne tunal kunyua kenha tayua.
p. 60 · Nahuizalco
Inte kitat nan ajku, nan kwajkwawit, nan ne kajkal, nan ne iishkalyu ne takamet.
p. 60 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat
Shimucha yek wan ne pupuyumet, iwan mas su chujchulejket.
p. 60 · Nahuizalco
Chujchulejket kinekit ina chule.
p. 60 · Nahuizalco
Tikma' gracias Tuteku ka metzmatuk muish.
p. 60 · Nahuizalco
Kwak yawit ka ajku, ne pupuyumet yu-kitat.
p. 60 · Nahuizalco
p. 61 · Nahuizalco
Yaja kimiktia ne kijkimichin, iwan yejemet mucha alimentar.
p. 61 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
El da muerte a los ratones y de ellos se alimenta.
p. 62 · Nahuizalco
Ne tal petztika iwan kitajtani tumey pal titatukat.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
La tierra está limpia y pide manos a la obra.
Ne teshkwimet, nuishnamikchin, cosa intatka kineki kichat, kitamiat ka kitechtekit.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
Los haraganes, compañeritos, como no les gusta hacer nada, terminan por ser ladrones.
Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
p. 62 · Nahuizalco
Traducción
Intajtajpal, né ikmati iwan ne tumin, inte mupiat asu-nte tik itajku ne tekiti. Tikchakan ini, iwan welyaja timusewisket.
Las fuerzas, el saber y el dinero, no se obtienen, sino por medio del trabajo. Hagamos esto, y después descansaremos.
p. 64 · Nahuizalco
Taja tikpia ume mumetzkuyu iwan ume mumajkul.
p. 64 · Nahuizalco
Traducción
Ud. tiene dos piernas y dos brazos.
Yaja taja ka kipia ume metzkuyu iwan ume majkul?
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: metzkuyu
Traducción
Es Ud. quien tiene dos piernas y dos brazos?
p. 65 · Nahuizalco
Ka imaku ne tawil tunal, takatit ne ujuatal, ne tawial iwan kwajkwawit; iwan ka imaku yejemet weyat iwan tama' yajyankwik ipilawan.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Traducción
Por la luz del sol, nacen las hierbas, las semillas y los árboles; y por ella crecen y dan nuevos hijos.
Ne tunal mutalua, inte muketza.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ketza
Traducción
El sol corre sin pararse.
Nikneki nitzayana nuchupi nu tulin, wan nikcha se uyashchin, wan niknama' se nupet.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: petat
Shikcha yey nupet wejwey wan ume chikiwit tilawak wan kujkutituk.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: petat
Nemi majtakti-se ken yejemet nikchiwtuk.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: yejemet
Su tikneki, ma nimetzajkawili chupi tumin.
p. 65 · Nahuizalco
Shua tel, sapil, nikan timetzchiat.
p. 65 · Nahuizalco
p. 66 · Nahuizalco
Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: takat, tepet
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Tunal, ka ne kanka taja tiyaw iwan kanka tiwitz, nemi kukunet ken naja, ka pajpakit metzitat keman talkisa ka tatwi ka wejwetzkatzin kialtia ne ishkalyu iwan tapakilia pal muchi?
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kunet
Traducción
Sol, por allá donde tú vas, y de donde vienes, hay niños como yo, que se alegran al verte, cuando apareces por las mañanas tan risueño, bañando la faz con esa tu luz tan agradable para todos?
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: witz
Traducción
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 68 · Nahuizalco
Nikneki iayu, teshkal nakat, tamanti kamu, shushuwiket wan chupi istat.
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Quiero caldo, carne asada, yuca cocida y frijoles nuevos con poca sal.
Padiush, Tutekuyu metztashtawis.
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Padiush, Tutekuyu metztashtawis. Kiuni niknetuya naja.
Muchas gracias, Dios te lo pagará. Así lo deseaba yo.
Kiuni niknetuya naja.
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Padiush, Tutekuyu metztashtawis. Kiuni niknetuya naja.
Muchas gracias, Dios te lo pagará. Así lo deseaba yo.
p. 69 · Nahuizalco
Tikita ka kipia pepetaka ijish.
p. 69 · Nahuizalco
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak.
p. 69 · Nahuizalco
Traducción
Shikita nutuchtichin, shikita. Tikita ka kipia pepetaka ijish. Ne iten patak ishyekchin. Ne ikwetashyu yamanik iwan inte tilawak. Ne iyujmiyu pal ishyekchin pusha.
Mira mi conejito, míralo. Ves que tiene brillantes ojos, su boca es muy bonita. La piel suave y delgada. El pelito de bonito color.
p. 70 · Nahuizalco
Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: metzti, tepet
Traducción
Ne wijwilut pakit takwikat itzalan ne majmajtzal. Tik ne mishti takipini takati wan ne sijsital tawiluat tik ne ajku kaltijpak. Ke wejwey Tuteku, ishnamikchin nupalwan! Tuteku kichiw ne takat, tama' tawil tunal, tawilua ne metzti, mijmichin tik at, iwan tit tik ne kojkojtik wan ikwalan tejtepet.
Los pájaros cantan alegres entre las ramas. El rayo nace de entre las nubes y las estrellas brillan en el alto cielo. Qué grande es Dios, compañeritos míos! Dios hizo al hombre, dio luz al Sol, claridad a la luna, peces a las aguas y fuego a los altos y soberbios volcanes.
Kwak nikita wan nitachia (tacha) muchi tey yaja kichiw, nikelnamiki wan tichijchikitikmet ishpan wey weli.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Cuando veo y miro todo lo que El formó, acuérdome de lo pequeños que somos ante su gran poder.
Tel ne yek (?) pal muchi iwan Tuteku metzpalewi.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Pues sé bueno con todos y Dios te ayudará.
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha.
p. 70 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tet
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
Ne tenesh tet tatatuk iwan kipia istak pusha. Kwak mumana tawiyal, muma' chupi yaja pal kishipewa. Eyupan mupaka yek mupata unpati u yeshpa at, wan nemanha panu wan mupayana pak ne chichiwalmetat. Muma' neman (su kineki) chupi istat. Wan nemanha mutashkalua ne tamal iwan mutalia ijpak ne kumal pal muishka tik tit.
La cal es piedra quemada y tiene color blanco. Cuando se cuece maíz, se le pone de ella para pelarlo. Después se lava bien, cambiándole dos o tres aguas, y luego se pasa y repasa por la piedra de moler. Poniéndole antes (si se quiere) un poco de sal. Y luego se palmean las tortillas y se ponen sobre el comal para cocerlas al fuego.
Ne chichiwalmetat mutalia tik ne talchi ush mutalia pak ne ume chakwayu, iwan ne ume imey mutalua wan itajpal yawi iwan witz ne imeymetat weli mutisi yek.
p. 70 · Nahuizalco
Traducción
La piedra de moler se pone en el suelo o encajada en dos horquetas, y con las dos manos se corre con fuerza y va y ven la mano de piedra para poder hacer bien el molido.
p. 71 · Nahuizalco
Ne kuyamet kikwa tawiyal.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kuyamet
Kuyamet, metzwelmati saya ne sinti (tzinti)?
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kuyamet
Nimetzitak ka tiwaktuk datka.
p. 71 · Nahuizalco
Taja se tilonko (ina ne chule ke ini titaketztuk ka shinik ka ne kuyamet) te tikita ka se ma takwa, wan at wan se ma kuchipanu wan mutalua miki.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kuyamet
Se weluk, sin ke kimati kitak ne prube kuyamet muketza ne itekuyu iwan se tawil tik imey, ka kitalij se kumit wan at tik tit, iwan kijilpia achtu kikekchiwa (? kikechichkwa) (mas yek nak (?) kimikti) pal kinama' ne inakayu ka kiasi (yaci) muchi techan.
p. 73 · Nahuizalco
Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: et
Traducción
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
p. 74 · Nahuizalco
Taketza pipil inte tekit.
p. 74 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ketza, taketza
Traducción
Hablar pipil no es trabajoso.
Mumachteya mupewaltia ma amatachia achtu tik amat patak yulik ka tzalanik miak ken nemi pal mumati, pal kiuni mujkwilua tey mutalia ush taketzat wan muamatachia tik kojtik kupak, mutalia tik tutzuntekun, ma tzalani yek yaja ne tuten, ka tzutzuntalijtuk, kia ne (?) inte kipiat intiajpal kenha ne (?) kipia.
p. 74 · Nahuizalco
Traducción
El discípulo principiante debe leer primero en el libro muy despacio por sonidos, tanto como sea necesario para entenderlo, después se escriben las palabras u oraciones y se leen en alta voz, teniendo cuidado de que suenen bien las vocales acentuadas, tanto las fuertes como las débiles.
p. 75 · Nahuizalco
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania.
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tet, yejemet
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).