Textos
Buscá una palabra en textos escritos en Náhuat y leela en su contexto.
Coincidencia:exactaempieza contermina concontiene
Se busca solo en Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960) · Todos los textos
86 ocurrencias · Borrar
Aráuz, El Pipil de la Región de los Itzalcos (1960)
86 ocurrencias
p. 47 · Nahuizalco
p. 48 · Nahuizalco
Naja nikpia nawi shushunpe.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo cuatro sombreros
Nikpia se nuten.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Tengo una boca
Naja nikpia se nuyak.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo una nariz
Naja nikpia ume sala.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo dos pantalones
Nikpia yey petat yankwik.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Tengo tres esteras nuevas
Naja nikpia nuistit.
p. 48 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo uñas
p. 49 · Nahuizalco
Keshki ayutuch nemi nikan?
p. 49 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nikan
Traducción
Cuántos armadillos hay aquí?
p. 52 · Nahuizalco
Nikpia se chalo.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Nikpia se numistunchin.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Naja nikpia se iyak.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
(sic) Naja nikpia ume inakas.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Naja nikpia se nukuyanchin.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Naja nikpia yey shunpe, nawi sala iwan ume trunpu.
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Tey nina naja?
p. 52 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ina
p. 53 · Nahuizalco
Eej nutajtzin, nikneki niyaw.
p. 53 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: neki
Traducción
Sí, señor, me quiero ir.
p. 55 · Nahuizalco
Mutakentiwit ne inteku (nin intecum)?
p. 55 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nikan
Traducción
Están vestidos los padres?
p. 56 · Nahuizalco
Kwak naja niweyas, nu-nikcha seuk kenha ini.
p. 56 · Nahuizalco
Traducción
Cuando yo sea grande, voy a hacer otra como ésta.
Nutajtzin teku nechilijtiwit, wan naja nikita, ka kinekit muchi ne miakawan, iwan kiuni kenhaya nemi pal tikchat tejemet ka imaku, ka kiuni kenha ne iteku nemi nusan ne inpilawan.
p. 56 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Mis señores padres me han dicho, y yo lo veo, que quieren mucho a su familia y eso debemos hacer (nosotros) con ellos, porque así como es el padre deben ser sus hijos.
p. 59 · Nahuizalco
Eej, nikinhita.
p. 59 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
—Sí, las estoy viendo.
p. 61 · Nahuizalco
p. 64 · Nahuizalco
Naja nikpia ume numajkul iwan majtakti mapipil.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo dos brazos y diez dedos.
Naja nikpia ume numey iwan nukechkuyu.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo dos manos y dos muñecas.
Naja nikpia ume nuish, se nepil iwan ume tuyak.
p. 64 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: pia
Traducción
Yo tengo dos ojos, una lengua y dos narices.
p. 65 · Nahuizalco
Kwak nikan tayua, ijki ne tunal nemi tan tal.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nikan
Traducción
Cuando aquí es de noche, es porque está bajo tierra.
Ashan nikneki nimaltia, ka ne at ashkan patak yek nemi, inte ijki?
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: neki
Ka nikpia datka tey nikcha.
Nikneki nitzayana nuchupi nu tulin, wan nikcha se uyashchin, wan niknama' se nupet.
Tikneki ken ini nikpia nikan?
Ijkiuni nikneki sanse wan uni.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: neki
Nemi majtakti-se ken yejemet nikchiwtuk.
p. 65 · Nahuizalco
Su tikneki, ma nimetzajkawili chupi tumin.
p. 65 · Nahuizalco
Shua tel, sapil, nikan timetzchiat.
p. 65 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nikan
p. 66 · Nahuizalco
Niwitz ka nitawilua seujseuk lado.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: witz
Traducción
Vengo de alumbrar otros lugares.
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
p. 66 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ita, mutalua
Traducción
Nikitztuk mijmiak teya ka ne yajyankwik. Nikitztuk takamet, wejwey tejtechan, kojkojtik tejtepet, pajpatawak iwan wejweyak ajat, iwan ajanimales miak clases, ka wan ne nuish muchi nikita kan nimutalua.
He visto muchas cosas nuevas. He visto gentes, grandes caseríos, altas montañas, largos y anchos ríos y animales de todas clases, porque con mis ojos todo lo veo en mi carrera.
Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Tikneki tiyaw nuwan? Shu nuipan, ka (naja) nimetzwikas maltijtuk wan tawil tik ne ujti.
Quieres ir conmigo? Sígueme, que (yo) te llevaré bañado de luz por el camino.
Eej, nutelpuchin nimetztasujta: ka ne lado wewejka pal taja (inak ne iteku ne taltijpak), ka ne tami nikajkawa miak chijchikitikmet ka kenha taja, kinekit witzet nuwan, pal senyawi nuwan iwan metzishmatis tik ne weyak ujti, pal timumachtiat teya cosas sin ke inte tikisat inte weli mumati (numati).
p. 66 · Nahuizalco
Traducción
Sí, hijito querido: en aquellos lejos lugares para ti (dijo el padre del mundo), allá acabo de dejar muchos pequeñuelos que, como tú, desean venir conmigo, para acompañarme y conocerte en mi largo viaje, y para aprender muchas cosas que, sin salir no se pueden saber.
p. 68 · Nahuizalco
Nikneki iayu, teshkal nakat, tamanti kamu, shushuwiket wan chupi istat.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: neki
Traducción
Quiero caldo, carne asada, yuca cocida y frijoles nuevos con poca sal.
Tikneki ma niktali michin pal tik weyat, se chupi tuchti, wilut teshkal iwan sejse ayeku?
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Quiere que le ponga pescado fresco del río, un poco de conejo, paloma asada y unos porotos?
Shalika muchi teya uni, kenhaya ma nemi ajajwiyak ken tami tinechilia, ke naja niktashtawis mutekiw.
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Tráigame de todo eso, siempre que estén sabrosos como acaba de decirme, que yo le pagaré su trabajo.
Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
p. 68 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nikan
Traducción
Nutajtzin, man taja tikpia kan tikuchi? Iwan asu-nte, nikan weli mutayekcha se tapech iwan weli tipanu (tikpanu) tayua niantiaka.
Señor, tiene Ud. dónde dormir? Y si no, aquí se le puede arreglar una cama, y podrá pasar la noche sin cuidado (alguno).
Kiuni niknetuya naja.
p. 68 · Nahuizalco
Traducción
Padiush, Tutekuyu metztashtawis. Kiuni niknetuya naja.
Muchas gracias, Dios te lo pagará. Así lo deseaba yo.
p. 69 · Nahuizalco
Iwan taja, Iachin, shikuchi ma' shimajmawi, asu witz Manbru, naja nikmutiskia.
p. 69 · Nahuizalco
Traducción
Y tú, Tabaquito, duerme sin miedo, que si viene Mambrú, yo lo espantaré.
p. 70 · Nahuizalco
p. 71 · Nahuizalco
Nimetzitak ka tiwaktuk datka.
p. 71 · Nahuizalco
Shitakaktuk ina ne tumawak tik nutakewal, shalika nuaw, nikneki niki (?) iwan nimaltia wan nimuteka nikuchi chupi, inte nikcha pensar asu inte intatka kelea (¿?) niktema nuijti mal ka ikwenta yaja nimiki nemanha.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: chiwa, neki, kuchi, teka
Nemi yek, pero shikmati ka pal kiuni nitakati.
p. 71 · Nahuizalco
Shinechma' muchi tey nitajtani iwan tiyawit!
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: tajtani
Mas yek ninemi ishwituk iwan nimiki, ken ke waktuk (watuk) wan mayan wan kenhaya ka nu-nimiki ken muchi.
p. 71 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nemi
p. 73 · Nahuizalco
Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kwa
Traducción
Nu kukutu weli chuka, tzakwa ijish pal kuchi, tero inte kimati takwa. Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja. Niyaw nikuilia se ishunpechin pal tulin, yamani wan kalanchichin, yaja ne niktali se ilistun iwan sajtik (?); se iwipilchin pal ichkat wan shuchiw tujtultik, wan ishuchiyu (?) shushuik iwan ijiswayu ka ichijchikitan.
Mi muñeca puede llorar, cerrar los ojos para dormir, pero no sabe comer. Si ella comiera, le daría muchas cosas sabrosas de las que yo como. Voy a comprarle un sombrerito de junco, suave y bonito, al que le pondré una cinta ancha y negra; una camisita de algodón con flores amarillas, botones verdes y hojas por los lados.
Niyaw nikuilia se ishunpechin pal tulin, yamani wan kalanchichin, yaja ne niktali se ilistun iwan sajtik (?); se iwipilchin pal ichkat wan shuchiw tujtultik, wan ishuchiyu (?) shushuik iwan ijiswayu ka ichijchikitan.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: kua
Traducción
Nu kukutu weli chuka, tzakwa ijish pal kuchi, tero inte kimati takwa. Asu yaja takwaskia (takwajkia) nikmaskia (nimaskia) teya cosas ajajwiak ne tey nikwa naja. Niyaw nikuilia se ishunpechin pal tulin, yamani wan kalanchichin, yaja ne niktali se ilistun iwan sajtik (?); se iwipilchin pal ichkat wan shuchiw tujtultik, wan ishuchiyu (?) shushuik iwan ijiswayu ka ichijchikitan.
Mi muñeca puede llorar, cerrar los ojos para dormir, pero no sabe comer. Si ella comiera, le daría muchas cosas sabrosas de las que yo como. Voy a comprarle un sombrerito de junco, suave y bonito, al que le pondré una cinta ancha y negra; una camisita de algodón con flores amarillas, botones verdes y hojas por los lados.
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan?
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nian, nikan
Traducción
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
p. 73 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: nian, nikan
Traducción
Tikita nikan (nian) se kawayujchin, se mistunchin ne kijkitzkia (kitkijkia) se kimichinchin; ka ne ume peluchichin ka mutalua sin ke tzutawa ishpan inan? Ka nikan (nian) se tukat kenha nemi kicha ivavayu pal kitzkia ijijkwich iwan sayulin; ka ne se taltusan iwan ne weweyak iwan wan kwekwelna ijistit kwilewa ne tal, kitemua sijsikat pal kikwa; mas ka ne se takatzin ke musewia itan ne tunal chichinawi kipupua ne kojtan pal tik yaja kituka: tawiyal, shishikama, et, kamu, kanyash, ayu, talkamu, pula, kinia iwan teya muchi yaja ne tik techan timunekit; tik ini lado, se siwatuchti wan ume ipilawanchichin kinma' inchichit; tik ne seuk se at ka tzikwini wan wetzi ka patak kojtik pak wejwey wan tzijtzitzintik talpetat ka yaja ne at patak kutzajtzi saya mukwepa istak pusu iwan ini iwan mukwepa senpa pal yawi tik ne weya ujti; at tik wejwey ustut muitat panut mijmiak clases mijmichin, chakalin, tekwisi, ajayutzin iwan majmayankamet akukemet.
Ves aquí un caballito, un gatito que cazó un ratoncillo; allá dos perritos que corren sin cansarse cerca a la madre? Acá una araña que parece estar haciendo su tela para cazar moscas y mosquitos; allí un topo, que, con sus largas y corvadas uñas escarba la tierra, buscando hormigas para comérselas; más allá un hombre que sin descansar bajo el ardiente sol limpia el campo para en él sembrar maíz, jícama, frijoles, yuca, caña, oyama, batata, plátano, guineo y de todo lo que en el pueblo hace falta; en este lado, una coneja con sus dos conejuelos al pie dándoles de mamar; en ese otro, un río que salta y cae de muy alto sobre grandes y duras peñas, por lo que el agua hace mucho ruido volviéndose blanca y ésta, aquella otra vez, para seguir su largo camino, río que en sus profundas pozas vense pasar muchas clases de peces, camarones, cangrejos, tortugas y hambrientos caimanes.
p. 75 · Nahuizalco
Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
p. 75 · Nahuizalco · Ver en el diccionario: ne
Traducción
Ne chikiwit mucha wan akat iwan mucha yajaya ken muchiwtuk: Mukutuna ne akat iwan muajkawa ma wiki chupi, mushima wan mutzayana wan kisa nawi takukutun (sic), muishtia ne tajtakutun, se yejemet muajkawa pal techcha (tejcha) servir ne isipalyu tatajku eyupan ka mushintuk wan muwawantuk kenha weli muchi, nemanha ka ne akat chamawak wan chikawtuk muishtia makwil takutun ne iweyka muneki se, mushima iwan mutzayana tik itajku, mukeluna ini, wan muchakwania pak se tet, iwan nemanha mutalia tik iweyaka tumey wan munakayu kishtia pal yamania. Muchiwtuka ini, mupewaltia ne tekit mutalia pak se kubanku, se ijpak seuk ne majtakti takutun tik tik-itajku (tij tiquitajcu) iwan sanse inweweyaka, mutalia se tukshi ijpak pal te wilewi. Iwan kiunij muitzkia ume ikipaliu ne miaya wan muitzkia ne itzujtzun pitzawak iwan mukalaktia se ka ipan seuk ijtik ne itzajtzalan iwan mupewaltia mupiki muyaulua iwan mukalaktia ijtik itajtajku achtu se eyupan seuk pal te sennakat. Keman tami ne isijsipalyu, mukalaktia ne itzujtzun ijpak ne mupiki pal te wilewi ne tekit, mukalaktia tik itajku kan tami ini yankwik isipalyu pal yawi ipan. Ken ini mucha wan ne seuk. Muchiwtuka ne ipatawka tik itzini, mukeluna ne ijikshi ka ajku, iwan muchi kenha muchiwtuk. Pal tami muajkawa ne itzujtzun pal mukeluni wan mukalaktia ne iewayu naka ijtik ne mupiktuk. Muchiwtuk ini, mutzuma ne iten (ni tenu) wan se iewayu yajasan iakayu iwan chiltik, nemanha naka neman ne chikiwit pal munama' kan aya (?).
Los canastos se hacen de carrizo y se trabajan del modo siguiente: Se corta la vara y se deja secar un poco, se limpia y se raja, sacando de ella cuatro partes, se extraen las costillas de cada una de ellas, quedando para utilizar la astilla central después de desbastada y raspada lo mejor que se pueda, luego, del carrizo más grueso y sazón, se sacan cinco cabos del grandor que se deseen, se asean y se rajan por la mitad, se quiebran éstas (hacia dentro), se machacan sobre una piedra y luego se colocan a lo largo del brazo y se descarnan del centro para que se dociliten. Hecho esto, se principia la obra poniendo en un banco uno sobre otro en cruz los diez pedazos con iguales extremos, se coloca un pie encima para que no se corran. En seguida se toman dos de las varillas ya listas y se colocan por la punta más delgada y se meten una tras de la otra entre los ángulos, se principia el tejido vuelta y metiendo entre los espacios, primero la una, después la otra, sin que queden juntas. Cuando se concluyen las rajillas se meten las puntas por encima del tejido para que no se deshaga el trabajo, introduciendo por enmedio del remate la nueva lista para seguir. Esto mismo se hace con la otra. Ya hecho (el fondo), se quiebran los diámetros (mejor decir, los radios) para arriba y se sigue como antes. Ya para terminar, se suspende el ejercicio, dejando puntas para quebrarlas y meter las cáscaras que queden entre el tejido por medio de una punta de huiscoyol. Hecho esto, se cose o adereza el borde por medio de una corteza de la misma materia previamente colorida, quedando lista la obra para venderla al público.
Fuentes y licencias
- Schultze Jena, Leonhard (recop.); King, Alan R. (ed.). Tajtaketza pal Ijtzalku: narradores en náhuat Ynes Masin y otros. Edición en línea, enero 2012.
- Ramírez Vásquez, Genaro. Naja Ni Genaro. Edited by Alan R. King. IRIN (Iniciativa para la Recuperación del Idioma Náhuat), 2004; first electronic edition, 2013.
- Cárcamo, Héctor; Guardado, Martín; Domínguez, Ana; Aquino, Celeste; Ordóñez, Gary; Salgado, Hugo. Aprendiendo Náhuat en el Siglo 21: Achtu Taksalis. Edmonton: University of Alberta Library, 2023. https://pressbooks.openeducationalberta.ca/nawatse/. CC BY-NC-SA 4.0. Adaptado por nahuat.com.
- King, Alan R. Timumachtikan! Curso de lengua náhuat para principiantes adultos. 2011.
- Aráuz, Próspero. El Pipil de la Región de los Itzalcos. San Salvador, El Salvador: Departamento Editorial del Ministerio de Cultura, 1960. Adaptado por nahuat.com.
- Campbell, Lyle. The Pipil Language of El Salvador. Mouton Grammar Library 1. Berlin, New York, Amsterdam: Mouton, 1985. Traducción al español de los textos: Mauricio Mixco, en Campbell, El Idioma Pipil (Nahuate) de El Salvador (manuscrito inédito).